Алынған нәтижелер негізінде Қазақстандағы әйелдердің саяси амбицияларының индексі (индекс) әзірленді және ғылым туындысына авторлық құқық алуға ұсынылды.

Әдістеменің сипаттамасы

Қазақстан өмірдің барлық салаларында тең гендерлік құқықтар мен мүмкіндіктерді қамтамасыз ету жөніндегі шаралардың кешенді жүйесін дәйекті түрде құра отырып, гендерлік саясатты іске асыруда белгілі бір прогреске қол жеткізді.

Соңғы жылдары әйелдерге тыйым салынған кәсіптердің тізімін жою, отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жазаны күшейту, Мәжіліс пен мәслихаттарға депутаттардың мандаттарын бөлу кезінде сайлау квоталарын енгізу сияқты бірқатар шаралар қолға алынды.

Мұның бәрі елдің гендерлік теңдік жағдайы туралы рейтингтердегі жағдайын жақсартуға ықпал етеді, алайда проблемалық сәттер де бар.

Заңнамалық және стратегиялық бастамалар гендерлік кемсітушіліктің барлық түрлерін нақты жеңуге ықпал ете отырып, тиімді практикалық іске асыруды табу маңызды.

Қолайлы заңнамалық жағдайларға қарамастан, әйелдердің Қазақстанның саяси саласындағы өкілдігі соңғы жылдары екіұшты үрдістерді көрсетуде.

ҚР Парламенті Мәжілісіндегі әйелдердің үлесі 2022 жылғы 26,9%-дан 2023 жылы 18,4%-ға дейін төмендеді, бұл 2013 жылдан бергі ең төменгі көрсеткіш болып табылады. Бұл 30% квотаға әйелдер мен мүгедектердің енгізілуінен басқа, бір мандатты округтерде негізінен ер адамдар жеңіске жеткен аралас сайлау жүйесіне көшумен байланысты.

Мәслихаттарда (жергілікті өкілді органдарда) соңғы жылдары әйелдердің үлесі шамамен 30% құрады (2020-2022 жж.), ал 2019 жылы 22,18%-ға төмен болды. ҰСБ мәліметтері бойынша, 2022 жылы саяси мемлекеттік қызметкерлер арасындағы әйелдердің үлесі рекордтық төмен 8,1%-ға жетті, дегенмен бұрын 2018 жылы 11,7%-ға дейін өскен.

Мұның бәрі осы мәселеге мұқият назар аударуды, кедергілер мен стереотиптерді еңсеру үшін қосымша арнайы шараларды әзірлеуді талап етеді. Бұл тақырыпта терең қолданбалы зерттеулер шешуші рөл атқара алады.

Түрлі халықаралық ұйымдар Қазақстандағы гендерлік теңдікті бағалауға қатысты өз деректерін ұсынады. Олардың ішіндегі ең танымалдары:

— Дүниежүзілік экономикалық форум (ДЭФ) әлемнің 146 еліндегі гендерлік теңдік саласындағы прогресті бағалайтын гендерлік алшақтық туралы жыл сайынғы жаһандық есепті жариялайды. Қазақстан 2023 жылғы рейтингте 62-ші орында.

— Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ) үш негізгі саладағы ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздікті өлшейтін гендерлік теңсіздік индексін (ГТИ) жариялайды: репродуктивті денсаулық, мүмкіндіктерді кеңейту және экономикалық белсенділік. Қазақстан 2021 жылғы ГТИ рейтингінде 58-ші орында.

— Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының жұмыспен қамту, білім беру және денсаулық сақтау туралы деректерді қоса алғанда, гендерлік мәселелер бойынша статистикалық деректерді жариялайды.

Қазақстанда гендерлік мәселелер мен проблемалардың кең спектрін – теңсіздіктен бастап әйелдердің экономикалық және саяси қатысуына дейін зерттейтін бірқатар ұйымдар бар. Бұл зерттеулердің тақырыптық қамтылуы өте ауқымды және Қазақстандағы гендерлік саясаттың негізгі аспектілерін қозғайды.

Алайда, бұл орталықтардың ешқайсысы әзірге индекстерді, соның ішінде әйелдердің саяси қатысуы бойынша индекстерді әзірлемейді және жарияламайды. Қолданыстағы зерттеулердің құндылығына қарамастан, қазіргі уақытта жүйелі тақырыптық индекстер жоқ, оның ішінде әйелдердің саяси қатысуы. Біз ұсынатын «Қазақстандық әйелдердің саяси амбициясы индексінің» бірегейлігі – бұл шешім қабылдаушылар үшін, сондай-ақ гендерлік зерттеулер бойынша әдіснаманы әзірлеуде сараптамалық қоғамдастық үшін құнды талдамалық құрал бола алады.

Индекстің мақсаты – әйелдердің елдің саяси саласына қатысу мүмкіндіктері мен ұмтылысын бағалау.

Зерттеу нысаны: Қазақстан Республикасы халқының құрылымындағы 18 жастан асқан әйелдер.

Зерттеу пәні: саяси қатысудың мүмкіндіктері мен ұмтылысы.

Индекс индикаторлары: әйелдердің елдің саяси саласына қатысу мүмкіндіктері мен ұмтылыстарын бағалау кезінде субъективті индикаторлар пайдаланылатын болады.

Индекстің негізгі көрсеткіштері:

• Әйелдер арасындағы саясатқа қызығушылық;
• Сайлаудағы сайлаушылар ретіндегі әйелдердің саяси белсенділігі;
• Әйелдердің саяси перспективаларының мүмкіндіктерін өзін-өзі бағалау;
• Әйелдердің онлайн петицияларға қол қоюға дайындығы;
• Саяси лауазымдардағы әйелдер санының артуына қатынасы.

Сондықтан респонденттерге «Айтыңызшы, егер алдағы жексенбіде парламенттік сайлау өткізілсе, сіз оған қатысар ма едіңіз?», «Сіз достарыңызбен, туыстарыңызбен, әріптестеріңізбен, таныстарыңызбен елдегі саяси жаңалықтар/оқиғаларды қаншалықты жиі талқылайсыз?», «Сіз онлайн-петицияларға қатысуға дайынсыз ба немесе қатысқансыз ба», «Қазақстандық әйелдердің саясатта табысқа жету мүмкіндігі жеткілікті немесе жеткіліксіз деп ойлайсыз ба», «Сіз саяси лауазымдардағы әйелдер санының артуына қалай қарайсыз?» деген сұрақтар қойылды.

Респондент әр сұраққа бір жауап беруі керек еді (1-кестені қараңыз). Әлеуметтік-демографиялық блокты қоса алғанда, мәселелердің жалпы саны 15 құрады. Барлығы 2000 валидтік сауалнама алынды. Деректерді талдау үшін гендерлік бөлімде сауалнамалар таңдалды.

Әрі қарай, индексті есептеу үшін 5 айнымалы қолданылды, олардың жауаптары Ликерт шкаласы бойынша бағаланды, онда 1 мүлдем теріс жауапты білдіреді, 5 – мүлдем оң жауап (жауап нұсқасы алынып тасталды «99. Жауап беру қиын, білмеймін»).

Кесте 1. Әйелдер арасындағы әлеуметтік-демографиялық топтардағы айнымалылар бойынша индекс көрсеткіштері

Бірінші кезеңде әр айнымалы үшін орташа мәндер есептелді. Әрі қарай, бір диапазонға келтіру үшін деректерді сызықтық масштабтау жүргізілді (есептеулер үшін 2-кестені қараңыз). Талдаудың келесі кезеңінде айнымалылар тобы бойынша орташа арифметикалық мән есептелді. Нәтижесінде 0-ден 100 баллға дейінгі мәнді қабылдау үшін қорытынды деректер қалыпқа келтірілді.

Қазақстандық әйелдердің саяси амбициясы индексін есептеу келесі формула бойынша жүргізілді:

мұнда

xmax – айнымалы шкаланың максималды мәні,

x – айнымалының орташа мәні,

∑_(i=1)^9– масштабталған айнымалылар мәндерінің қосындысы

Кесте 2. Индексті қалыптастыру үшін есептеулер

Индекс мәні 100 балдық шкала бойынша бағаланады, мұнда:

100 балл (максимум) қазақстандық қоғамдағы әйелдердің жоғары саяси амбициясын білдіреді,

0 балл (минимум) саяси амбицияның жоқтығын, азаматтардың жоғары құқықтық санасы мен құқықтық мәдениетін білдіреді.

Басқаша айтқанда, индекс көрсеткіштері неғұрлым жоғары болса, қазақстандық қоғамдағы әйелдердің саяси амбициясының деңгейі соғұрлым жоғары болады. Осылайша, әлеуметтанулық зерттеу деректеріне сәйкес, Қазақстандық әйелдердің саяси амбициясының индексі 55,91 балды құрады.

Гендерлік теңдікке қол жеткізу үшін қабылданып жатқан шаралардың динамикасы мен тиімділігін бақылау үшін саяси амбициялардың, мүмкіндіктердің және әйелдердің саяси өмірге қатысуының деңгейін үнемі бақылау және бағалау өте маңызды.

Әдістеменің сипаттамасы
Қоғамдағы заңдылықты, тәртіпті және қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілікті қалыптастыру өте маңызды. Құқық бұзушылықтарға төзімділік деңгейі халықтың құқықтық мәдениетінің маңызды көрсеткіші болып табылады. Бұл қоғамның қылмыстар мен заң бұзушылықтарға деген көзқарасын, сондай-ақ қоғамның құқықтық нормалар мен қағидаларды қабылдауға және қолдауға дайындығын көрсетеді.
Құқық бұзушылыққа төзбеушілік деңгейі неғұрлым төмен болса, халықтың құқықтық мәдениеті соғұрлым жоғары болады. Бұл дегеніміз, қоғам қылмыстық және заңсыз әрекеттерді ақтамайды немесе оған жол бермейді, ал азаматтар заңды сақтаудың маңыздылығын түсінеді. Құқық бұзушылықтарға төзбеушіліктің төмен деңгейі күшті құқықтық жүйенің, тиімді құқық қорғау қызметінің болуын да көрсетуі мүмкін. Сондықтан құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілікті қалыптастыру қоғамдағы құқықтық мәдениетті дамыту үшін маңызды міндет болып табылады.
Қазақстан өз дамуында заң мен тәртіпке баса назар аударады. Мемлекет басшысы Қ. К. Тоқаев өз сөздері мен бастамаларында азаматтардың құқықтық санасы мен құқықтық мәдениетін арттырудың маңыздылығын бірнеше рет атап өтті. Өз кезегінде, «Заң және тәртіп» қағидатын іске асырудың тиімділігі тиісінше құқық бұзушылықтардың барлық түрлеріне бітіспес қатынасты қалыптастыру шараларын үнемі бағалап, түзету қажет. Сонымен, құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілік саясатын бағалау құралдарының бірі азаматтардың құқықтық санасы мен мәдениетінің деңгейін үнемі өлшеу болып табылады. Мұндай зерттеулердің нәтижелерін ұсынудың ең ауқымды нысаны Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушіліктің ұлттық индексі болып табылады.
Айта кету керек, халықтың құқықтық сана деңгейінің тенденцияларын бақылау және шараларды түзету үшін ашық, түсінікті және күмән тудырмайтын бірыңғай әдістеме бойынша үнемі өлшеулер жүргізу қажет.
Осыған байланысты азаматтардың құқық бұзушылықтың әртүрлі түрлеріне қатынасын ескеретін жеке индексті әзірлеу қажеттілігі өзекті болып отыр.
Осылайша, ұсынылған Құқық бұзушылыққа мүлдем төзбеушілік ұлттық индексі – бұл азаматтардың әртүрлі құқық бұзушылықтарға деген көзқарасының жиынтық көрсеткіші, ол респонденттердің пікірлері мен өзін-өзі бағалауы негізінде құрылады.
Құқық бұзушылыққа мүлдем төзбеушіліктің ұлттық индексін құрудың негізгі көрсеткіштері әртүрлі құқық бұзушылықтарға тап болған кездегі мінез-құлық тәжірибелері туралы пікір болады.
ҚБМТҰИ мақсаты – азаматтардың Қазақстан Республикасындағы құқық бұзушылықтарға төзбеушілік деңгейі мен көзқарасын бағалау.
Зерттеу нысаны: Қазақстан Республикасының халқы 18 жастан асқан.
Зерттеу пәні: Қазақстандағы құқық бұзушылық түрлеріне қатынасы.
ҚБМТҰИ индикаторлары: құқық бұзушылыққа төзбеушілік пен қарым-қатынас деңгейін өлшеу кезінде субъективті индикаторлар қолданылады.
Зерттеу міндеттері:
— Халықтың әртүрлі құқық бұзушылық түрлеріне төзімділік деңгейін бағалау;
— Мінез-құлық практикасын, азаматтардың құқық бұзушылық жағдайларына реакциясын талдау;
— Құқық бұзушылықтың алдын алуға және оған қарсы күреске жеке қатысуға дайындық деңгейін бағалау;
— Азаматтардың құқық қорғау органдарына жәрдемдесудегі уәждемесін талдау;
— Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушіліктің өңірлік картасын дайындау.

Зерттеу әдістері: социологиялық ақпаратты жинау 18 жастан асқан халыққа жаппай сауалнама жүргізу әдісімен жүзеге асырылды – Е-Социс платформасы негізінде стандартталған жеке сұхбат (face-to-face).
Бастапқы деректерді жинау құралы логикалық құрылымдалған сауалнама – социологиялық зерттеу сауалнамасы болып табылады.
География және зерттеу жүргізу күндері: 17 облыс және Астана, Алматы және Шымкент қалалары. Зерттеу 2023 жылдың қараша-желтоқсан айларында жүргізілді.

Социологиялық зерттеу үлгісі:
Іріктемелі жиынтықтың көлемі 8000 респондентті құрайды. Қалалардың іріктемелі жиынтығын құру 18 жастан асқан және гендерлік, жас бөліністеріндегі халықтың құрылымын пропорционалды түрде білдіретін квоталар негізінде жүзеге асырылды. Іріктемені есептеу кезінде 2023 жылдың басындағы ҚР Ұлттық статистика бюросының статистикалық деректері пайдаланылды.
Құрылым типі бойынша іріктеме көп сатылы, пропорционалды стратификацияланған және респонденттердің соңғы сатысында квоталық іріктеуі арқылы. Квоталар: қоныстану түрі, респонденттердің жынысы мен жасы.
Өңірлерде, бір-біріне қарамастан, іріктеудің барлық бастапқы бірліктері елді мекендердің санаттарына сәйкес деңгейлерге бөлінді:
1) республикалық маңызы бар қалалар;
2) облыстық маңызы бар қалалар;
3) аудандық маңызы бар қалалар;
4) кенттер мен ауылдық елді мекендер.
Іріктеменің жалпы көлемі барлық 20 өңірге тең бөлінді (әр өңірде 400 респонденттен), одан әрі іріктеу үшін бас жиынтықтың өңірлік сипаттамаларына сәйкес пропорционалды өлшеу қолданылды.
Әр облыста іріктеме көлемі (400 респондент) осы облыстың ересек тұрғындарының санына пропорционалды түрде қалалық және ауылдық тұрғындар арасында бөлінеді. Іріктеудің бастапқы бірліктерінің саны бір қаладағы/ауылдық аудандағы респонденттердің орташа санына (20-25 респондент) шектеу негізінде айқындалды.
Қалалық елді мекендерде жалпы жиынтықтың барлық элементтерінің іріктемеге түсу ықтималдығын бірдей қамтамасыз ету үшін сайлау учаскелерін қарапайым кездейсоқ іріктеу жүргізілді. Аудан орталықтары мен ауылдарда респонденттерді іріктеу орталық-шеткі, солтүстік-оңтүстік, шығыс-батыс қағидаты бойынша жүргізіледі.
Қалаларда, сондай-ақ ауылдық елді мекендерде/кенттерде іріктелген сайлау учаскелерінің саны сауалнаманың бір нүктесінде (5-9 респондент) респонденттердің орташа санына шектеу негізінде айқындалды.
Азаматтардың құқық бұзушылықтарға төзбеушілік деңгейі мен көзқарасын зерделеу мақсатында зерттеу құралдарына құқық бұзушылықтың әртүрлі нысандары бар жағдайларда мінез-құлық реакциялары мен тәжірибелерін анықтауға бағытталған мәселелер енгізілген. Сонымен, респонденттерге келесі сұрақ қойылды: «Айтыңызшы, Сіз келесі құқық бұзушылықтарға куә болған жағдайда қалай әрекет етесіз?», сондай-ақ әр түрлі бұзушылықтардың тізімі ұсынылған, онда респондент әр түрге бір жауап беруі керек еді (1-кестені қараңыз). Әлеуметтік-демографиялық блокты қоса алғанда, мәселелердің жалпы саны 22 құрады. Барлығы 8024 валидтік сауалнама алынды.
Әрі қарай индексті есептеу үшін 9 айнымалы пайдаланылды, олардың жауаптары Ликерт шкаласы бойынша бағаланды, онда 1-Құқық бұзушылықтың куәгері болған кезде араласпауды білдіреді, 3-құқық бұзушылықтың куәгері болған кезде жеке қатысуға толық дайын болу («ауызша ескертемін», «құқық қорғау органдарына хабарлаймын», «бұл туралы әлеуметтік желілерде жазамын», сондай-ақ жауап нұсқасы алынып тасталды «96. Білмеймін, кездестірмедім»).

Кесте 1. Сұрақ: «Айтыңызшы, келесі құқық бұзушылықтарға куә болған жағдайда сіз әдетте қалай әрекет етесіз?»

Бірінші кезеңде әр айнымалы үшін орташа мәндер есептелді. Әрі қарай, бір диапазонға келтіру үшін деректерді сызықтық масштабтау жүргізілді (есептеулер үшін 2-кестені қараңыз). Талдаудың келесі кезеңінде айнымалылар тобы бойынша орташа арифметикалық мән есептелді. Нәтижесінде 0-ден 100 баллға дейінгі мәнді қабылдау үшін қорытынды деректер қалыпқа келтірілді.
Әрі қарай зерттеу тобы әзірлеген ұлттық құқық бұзушылыққа мүлдем төзбеушілік индексін есептеу формуласы берілген:

мұнда
x_max – айнымалы шкаланың максималды мәні,
x – айнымалының орташа мәні,
∑_(i=1)^9– масштабталған айнымалылар мәндерінің қосындысы

Кесте 2. Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушіліктің ұлттық индексін қалыптастыру үшін есептеулер

Индекс мәні 100 балдық шкала бойынша бағаланады, мұнда:

100 балл (максимум) құқық бұзушылыққа жоғары төзімділікті және қоғамда құқықтық мәдениеттің жоқтығын білдіреді,
0 балл (минимум) мүлдем төзбеушілікті, жоғары құқықтық сананы және азаматтардың құқықтық мәдениетін білдіреді. Басқаша айтқанда, индекс көрсеткіштері неғұрлым төмен болса, халықтың құқықтық мәдениетінің деңгейі соғұрлым жоғары болады.

Осылайша, әлеуметтанулық зерттеу деректеріне сәйкес, Қазақстандағы Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушіліктің ұлттық индексі 41,56 балды құрады.
Азаматтардың құқықтық санасы мен құқықтық мәдениеті деңгейінің динамикасы мен өзгеруін қадағалау мақсатында жүйелі түрде өлшеулер жүргізу маңызды, бұл қабылданған шаралардың тиімділігін бағалауға және қандай аспектілер қосымша жұмысты қажет ететінін түсінуге мүмкіндік береді.
Қазіргі уақытта жиілігі екі жылда 1 рет ҚБМТҰИ-ны өлшеу бойынша зерттеу жүргізу жоспарлануда.