Соңғы жылдары әйелдерге тыйым салынған кәсіптердің тізімін жою, отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жазаны күшейту, Мәжіліс пен мәслихаттарға депутаттардың мандаттарын бөлу кезінде сайлау квоталары енгізілді.

Мұның бәрі елдің гендерлік теңдік жағдайы туралы рейтингтердегі жағдайын жақсартуға ықпал етеді, алайда проблемалық сәттер де бар.

Заңнамалық және стратегиялық бастамалар гендерлік кемсітушіліктің барлық түрлерін нақты жеңуге ықпал ете отырып, тиімді практикалық іске асыруды табуы маңызды.

Қолайлы заңнамалық жағдайларға қарамастан, әйелдердің Қазақстанның саяси саласындағы өкілдігі соңғы жылдары екіұшты үрдістерді көрсетуде:

• ҚР Парламенті Мәжілісіндегі әйелдердің үлесі 2022 жылғы 26,9%-дан 2023 жылы 18,4%-ға дейін төмендеді, бұл 2013 жылдан бергі ең төмен көрсеткіш. Бұл квотаның 30% — әйелдер мен мүгедектермен қатар, аралас сайлау жүйесіне көшуге байланысты, бір мандатты округтерде негізінен ер адамдар жеңіске жетті.[1]
• ҚР Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, мәслихаттарда (жергілікті өкілді органдарда) соңғы жылдары әйелдердің үлесі шамамен 30% құрады (2020-2022 жж.), бірақ 2019 жылы 22,18%-дан төмен болды. Мәжілістегі әйелдер өкілдігінің төмендеу үрдісі жергілікті деңгейде де қайталануы мүмкін.[2]
• 2022 жылы саяси мемлекеттік қызметкерлер арасындағы әйелдердің үлесі рекордтық төмен мәнге 8,1% жетті, дегенмен бұрын 2018 жылы 11,7%-ға дейін өскен.[3]

Мұның бәрі әйелдердің саяси өкілдігі мәселесіне, кедергілер мен стереотиптерді еңсеру үшін қосымша арнайы шараларды әзірлеуге мұқият назар аударуды талап етеді. Тақырыпты терең қолданбалы зерттеу маңызды рөл атқара алады.

Бұл құжат әйелдердің Қазақстанға саяси қатысу мәселелеріне арналған. Бірінші бөлімде халықаралық деңгейде және Қазақстанда жүргізілетін гендерлік зерттеулерге шолу ұсынылған. Екінші бөлім әйелдердің саяси ұмтылыстары мен амбицияларын талдауға бағытталған. Онда қоғамдық саясат институты әзірлеген Қазақстандағы әйелдердің саяси амбицияларының индексі ұсынылады.

Үшінші бөлімде гендерлік тақырыптың қоғамдық-саяси және мәдени дискурстағы көрінісі қарастырылады.

Құжаттың қорытындысында тиісті ұсынымдар беріледі.

ӘЛЕМДЕГІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ГЕНДЕРЛІК ЗЕРТТЕУЛЕР

Халықаралық және отандық ұйымдар Қазақстандағы гендерлік теңдікті бағалауға қатысты өз деректерін ұсынады. Олардың ішінде Дүниежүзілік экономикалық форумды, Қазақстандағы БҰҰ даму бағдарламасын, ҚР АӘК Ұлттық статистика бюросын және т.б. атап өтуге болады.

Қазақстанда гендерлік мәселелер мен проблемалардың кең спектрін – теңсіздіктен әйелдердің экономикалық және саяси қатысуына дейін зерттейтін бірқатар зерттеу орталықтары («Стратегия» ҚҚ, Қазақстандық қоғамдық даму институты, Қазақстандағы Фридрих Эберт қоры және т.б.) бар.[1] Бұл зерттеулердің тақырыптық қамтылуы өте ауқымды және Қазақстандағы гендерлік саясаттың негізгі аспектілерін қозғайды. Алайда, бұл орталықтардың ешқайсысы әлі де индекстерді, соның ішінде әйелдердің саяси қатысуын дамытпайды немесе жарияламайды.

ҚР Ұлттық статистика бюросының есептеулері бойынша 2022 жылы гендерлік теңсіздік индексі 0,357 деңгейінде тіркелген.[1] Индекстің өзгеруі толқын тәрізді, ол 2009 жылы 0,463-тен төмендеп, 2017 жылы ең төменгі деңгейге жетті (0,35), содан кейін соңғы онжылдықта 2021  жылы 0,441 шыңына жетті.

Индексті есептеу 2011 жылғы Адам дамуы туралы баяндамада жарияланған БҰҰДБ әдіснамасы бойынша ресми статистикалық деректер негізінде жыл сайын жүргізіледі. Индекстің құрамдас бөліктері – ана өлімінің деңгейі, туу коэффициенті, Мәжілістегі ерлер мен әйелдердің арақатынасы және еңбекке қабілетті жастағы экономикалық белсенді халықтың үлесі бойынша.

Дүниежүзілік экономикалық форумның гендерлік алшақтық индексі туралы баяндамада 2023 жылы Қазақстан 146 елдің ішінен 62-орынға ие болды (тиісінше 2021 және 2022 жылдары 18 және 3-тармаққа көтерілді[1].

Гендерлік алшақтық индексі жыл сайын төрт ішкі индекс негізінде есептеледі, олардың ішінде қосымша санаттар бар. Саяси құқықтар мен мүмкіндіктердің кеңеюі – министрліктер мен парламенттердегі ерлер мен әйелдердің арақатынасы мен саны, ерлер мен әйелдердің соңғы 50 жылда президент немесе премьер-министр ретінде өткізген жылдар арақатынасы.

Экономикалық белсенділік пен мүмкіндіктер – әйелдер мен ерлердің жұмыс қызметіне қатысуы арасындағы айырмашылық, әйелдер мен ерлер болжамды табысының айырмашылығы, сондай-ақ бірдей жұмыс үшін жалақы мөлшері, заң шығарушы органдар мүшелері, жоғары лауазымды тұлғалар мен басшылар арасындағы әйелдер мен ерлер арақатынасы және техникалық және кәсіби жұмысшылар арасындағы әйелдер мен ерлер арақатынасы.

Білімге қол жеткізу – бастауыш, орта және жоғары білім алушылардың үлесін, сондай-ақ әйелдер мен ерлер арасындағы сауаттылық деңгейін талдау. Денсаулық сақтау және өмір сүру – екі жыныстағы туылған нәрестелердің арақатынасы, әйелдер мен ерлер арасындағы салауатты өмір сүру ұзақтығы арасындағы айырмашылық.

Адам дамуының индексін өлшеу шеңберінде БҰҰ Даму Бағдарламасы гендерлік теңсіздік индексін (gender inequality index) құрайды. Қазақстан гендерлік теңдік индексі бойынша 176 елдің ішінен 0,177 баллмен 42-орында (көрсеткіш неғұрлым төмен болса, гендерлік теңдік деңгейі соғұрлым жоғары болады)[2].

Гендерлік теңсіздік индексі жыл сайын репродуктивті денсаулықты қорғау (жасөспірім қыздар арасындағы ана өлімі мен туу көрсеткіші), азаматтық құқықтар мен мүмкіндіктер (Парламенттегі әйелдердің үлесі және жынысы бойынша бөлінетін орта білімі бар халықтың үлесі), экономикалық белсенділік және еңбек нарығындағы мүмкіндіктер (15 жастан асқан жыныстардың үлесі) сияқты санаттар бойынша жасалады жұмыс күшінің құрамында жас және одан жоғары).

БҰҰДБ сонымен қатар гендерлік даму индексін (gender development index) есептейді. Бұл әйелдер үшін есептелген адам дамуы индексінің ерлер үшін есептелген адам дамуы индексіне қатынасын білдіреді. 2023-2024 жылдардағы баяндамаға сәйкес, Қазақстан үшін гендерлік даму индексі 0,998 деңгейінде (1-ге неғұрлым жақын болса, ерлер мен әйелдер арасындағы алшақтық соғұрлым төмен болады).

Адам дамуының индексі жыл сайын ұзақ өмір сүруді (өмір сүру ұзақтығын), ел халқының сауаттылық деңгейін (оқытуға жұмсалған жылдардың орташа саны және оқытудың күтілетін ұзақтығы), өмір сүру деңгейін (жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табыс арқылы АҚШ долларындағы сатып алу қабілетінің паритеті бойынша) бағалайды.

Сонымен қатар, БҰҰДБ әйелдерге деген көзқарасты көрсететін гендерлік әлеуметтік нормалардың индексін құрайды. Деректерге сәйкес, Қазақстанда әйелдерге қатысты кем дегенде бір гендерлік бейімділіктің 10 адамның 9-ы немесе азаматтардың 93,23%-ы (ерлер мен әйелдер), екі бейімділік-76,44%, бірде-біреуі емес – 6,77%[3].

Индекс әйелдерге деген көзқарасты төрт өлшемде көрсетеді: саясат, білім, экономика және физикалық тұтастық. Олардың әрқайсысы бір немесе екі стереотипке сәйкес келеді – индикатор.

Респонденттерге келесі мәлімдемелердің немесе құбылыстардың бірімен келісуге немесе келіспеуге (немесе келісім немесе келіспеу дәрежесін бағалауға) кеңес беріледі: саясат – демократия үшін әйелдердің еркектермен бірдей құқықтары болуы керек; ер адамдар әйелдерге қарағанда жақсы саяси көшбасшы болады; білім – университет әйелдерге қарағанда ерлер үшін маңызды; экономика – ер адамдар әйелдерге қарағанда жұмыс істеу құқығына ие болуы керек; ер адамдар әйелдерге қарағанда бизнесті жақсы басқарады; физикалық тұтастық – жақын серіктестің зорлық-зомбылық құқығына ие болу; әйелдің репродуктивті таңдау құқығына ие болу.

Зерттеу толқындармен жүргізіледі, соңғы кезең – 2017-2022 жылдар.

БҰҰДБ-ның 20223 жылғы «БҰҰ-әйелдер» құрылымымен бірлесіп, гендерлік теңдік идеяларын қоғамдық қабылдау және Қазақстандағы әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту мәселелеріне арналған әлеуметтанулық зерттеуін жеке атап өткен жөн. Зерттеу нәтижелері ағымдағы жылдың наурыз айында «Қазақстандағы әйелдердің гендерлік теңдігі мен мүмкіндіктерін кеңейтуді қоғамдық қабылдау» атты талдамалық есепте ұсынылды[4].

Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, халықтың 76,5%-ы әйелдердің тым көп құқықтары бар деп санайды (әйелдердің 70,6%, 8 83,1%). Саясат саласында әйелдердің ең аз мүмкіндіктері мен құқықтары бар, бұл туралы сауалнамаға қатысқандардың 32,6%-ы мәлімдеді («аз мүмкіндіктер» және «мүмкіндіктер жоқ» нұсқаларының қосындысы). Бұл ретте гендерлік бөліністегі бағалар айтарлықтай ерекшеленеді: әйелдердің 39,9%-ы және ерлердің 24,5%-ы осындай ұстанымды ұстанады.

Ерлердің 48,6%-ы әйелінің саяси және қоғамдық белсенділігіне дайын екенін, 38,9%-ы бұған дайын емес екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, ерлердің 52%-ы Қазақстанда әйел президент және премьер-министр лауазымдарын атқара алмайды деген пікірмен келісті. «Саяси көшбасшы әйелге қарағанда ер адам мемлекеттік қызметшінің бизнес жетекшісі рөліне жақсырақ сәйкес келеді » деген мәлімдеме респонденттердің 55% (әйелдердің 46,6%, ерлердің 64,4%) қолдады.

Зерттеу барысында деректерді жинаудың сапалық (фокус-топтар, сарапшылардың сауалнамасы) сандық (жаппай сауалнама) әдістері қолданылды.

Қолданыстағы зерттеулердің құндылығына қарамастан, жүйелі индекстік бағалаудың болмауы толтыруға тұрарлық олқылық болуы мүмкін. Ал әйелдердің саяси қатысуы бойынша индекстер Қазақстандағы гендерлік саясаттың осы бағытының неғұрлым құрылымдалған және салыстырмалы көрінісін берер еді. Мұндай индекстерді әзірлеу және үнемі жаңарту шешім қабылдаушылар мен сарапшылар қауымдастығы үшін құнды аналитикалық құрал бола алады.

Осы мақсатта «AMANAT» партиясының Қоғамдық саясат институты Қазақстанның саяси амбициясы бойынша индексті әзірлеуге бастамашы болды.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӘЙЕЛДЕРДІҢ САЯСИ АМБИЦИЯСЫНЫҢ ИНДЕКСІ

Қазақстанның кең аумағын және оның дамуының тарихи-мәдени ерекшелігін ескере отырып, әлеуметтік-демографиялық топтардағы жағдайды талдау қызығушылық тудырады. Бұл тәсіл осы мәселеде егжей-тегжейлі көрініс алуға және дәлірек әрі тиімді ұсыныстарды тұжырымдауға мүмкіндік береді.

Мәселенің тереңдігін қамтамасыз ету үшін біз қазақстандық әйелдердің саяси қатысуына қатысты азаматтардың пікірін зерттедік.

Талдаудың негізі «AMANAT» партиясының Қоғамдық саясат институтының 2024 жылғы 25 ақпан – 10 наурыз аралығында жүргізген зерттеуі болып табылады. Деректерді жинау әдісі – 17 облыста және Астана, Алматы, Шымкент қалаларында жаппай сауалнама. Іріктемелі жиынтық көлемі 2000 кәмелетке толған респондентті құрады. Сауалнама омнибус форматында жүргізілді.

Талдау қорытындысы бойынша Қазақстандық әйелдердің саяси амбицияларының индексі әзірленіп, тіркелді. Бұл әйелдердің елдің саяси өміріне белсенді қатысуға дайындығы мен ұмтылысын көрсететін көрсеткіш.

Қоғамдық саясат институтының зерттеу нәтижелеріне сәйкес, Қазақстандық әйелдердің саяси амбициясының индексі 55,91 б. осы индекс біріктірілген көрсеткіш болып табылады және 5 субиндекстен тұрады: сайлау белсенділігі, саясатқа қызығушылық, азаматтық қатысу, саясаттағы мүмкіндіктерді бағалау, әйел саясаткерлердің көбеюіне көзқарас.

Индекстің ең жоғары көрсеткіштері жоғары білімі бар (59,04 б.), табысы жоғары (60,38 б.) әйелдер арасында – Саяси амбициялар жас қыздарда жоғары (56,38 б.), 30-45 жас тобында (57,28 б.), қазақтар арасында (56,48 б.).

Сонымен, білім олардың мүмкіндіктері мен саяси қатысуға деген ынтасын кеңейтеді, ал экономикалық тәуелсіздік әйелдердің саяси өзін-өзі жүзеге асыруына алғышарттар жасайды.

Әйелдер арасында саясаткер әйелдердің көбеюіне қатынасын бағалау жөніндегі субиндекстің жоғары көрсеткіші – 71,02 б. бұдан әрі қазақстандық әйелдер саясатта табысқа жету мүмкіндіктерін жеткілікті жоғары бағалайды – 63,93 б., сондай-ақ сайлауда дауыс беруге дайын болу – 63,60 б. қазақстандық әйелдердің саясатқа деген қызығушылығы 41,06 б. құрады, субиндекстер арасында соңғы орынды азаматтық қатысу алады, Қазақстан – 100-ден 39,90 б.

Ішкі индекстер бойынша көрсеткіштер қазақстандық әйелдердің әйелдер саяси өкілдігі идеясына берік қолдау мен адалдығын көрсетеді. Саясатта табысқа жету мүмкіндіктеріне жоғары баға беру әйелдер арасында саяси өзін-өзі жүзеге асыруға деген сенімділік пен мотивацияның болуын көрсетеді.

Бұл ретте, салыстырмалы түрде жоғары сайлау белсенділігі аясында азаматтық қатысу субиндексі бойынша тіркелген төмен көрсеткіш қазақстандық әйелдердің саяси процеске толық тартылмағанын және олардың дауыстары мен пікірлерінің маңызы бар екенін сезбейтінін көрсетуі мүмкін. Бұл өз кезегінде олардың қоғамдық және саяси қатысуын сайлау белсенділігі шеңберінен тыс дамытуды талап етеді.

Кесте 1. Әйелдер арасындағы әлеуметтік-демографиялық топтардағы айнымалылар бойынша индекс көрсеткіштері

МАКРОӨҢІРЛЕР БОЙЫНША САЯСИ ҚАТЫСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Сауалнама нәтижелері әйелдердің макроөңірге байланысты саяси өмірге қатысуға деген ұмтылысындағы айырмашылықтарды көрсетті.

Осылайша, Қазақстандағы әйелдердің саяси амбицияларының деңгейі өңірге байланысты өзгеріп отырады. Мәдени нормалар, білім деңгейі, экономикалық даму және саяси ахуал сияқты осы айырмашылықтарды түсіндіретін бірқатар факторлар бар.

Әйелдердің Қазақстандағы саясатқа қатысуының кедергілері мен ынталандыруларын жақсы түсіну үшін осы тақырыпты зерттеуді жалғастыру маңызды.

ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ДИСКУРСТАҒЫ ГЕНДЕРЛІК ТАҚЫРЫП

Азаматтық және саяси белсенділікті ынталандыратын факторлардың бірі – қоғамда рөлдік модельдердің болуы. Қоғамдық саясат институтының зерттеу нәтижелері халықтың 81,4%-ы Қазақстанның қыздары мен әйелдері арасында ешкімді үлгі деп санамайтынын көрсетті. Мұндай пікірді әйелдердің 77,9% және 85,9% ұстанады.

Мұнда қоғамда қалыптасқан әйел бейнесі шешуші мәнге ие. Қазақстандағы гендерлік тақырыпқа назар аударудың артқанын, сондай-ақ қоғамдық күн тәртібіндегі осы бағыт бойынша таратылатын тұжырымдамалардың ауысуын атап өткен жөн.

Біріншіден, академиялық ортада білім мен ғылымның әртүрлі деңгейлерінде (бакалавриаттан бастап докторантурадан кейінгі) гендерлік зерттеулер көбірек жүргізілуде.

Ғалымдардың қызығушылығының арқасында ел тарихына көрнекті тұлғалар—әйелдер туралы жаңа фактілер енгізілуде. Айқын мысал – М.-А. Сыдықназаровтың Ару сұлтан туралы жұмысы «1557-1576 жылдары Англия патшайымы Елизавета I Тюдор сотында Қазақ мемлекетінің бірінші дипломатиялық өкілі, Ислам әлемінің бірінші өкілі және XVI ғасырдағы Англиядағы түркі әлемінің бірінші өкілі«.[1]

Сондай-ақ, сараптамалық талқылаулар барысында, мысалы, балалар әдебиеті мен оқулықтарындағы әйелдердің ерлерге қарағанда азырақ айтылуы сияқты жаңа проблемаларды атап өту байқалады.

Екіншіден, тәуелсіз Қазақстанның қазіргі әдебиетінде әйелдердің жаңа қабылдауын ілгерілету, жәбірленушінің позициясынан субъективтілікке көшу, бірқатар тақырыптардан тыйымдарды алып тастау бойынша қадамдар жасалуда. Мұнда К.Ковязинаның «Бес жыл» кітабын және А. Намның «Қазақстанда бір рет: махаббат, обсессия және абюз тарихы» кітабын, Д. Гапланның «Super қыз» жинағын атап өтуге болады.

Үшіншіден, фильмдерде, сериалдарда, блогерлер мен суретшілердің жұмысында көрінетін медиа салалары мен шығармашылықтағы гендерлік тақырыптың көрінісі өзгереді.

Н. Адамбайдың «Келинка Сабина» комедиясының орнына әйелдерге қатысты әділетсіздік пен алалаушылық, қоғам тарапынан қысым туралы сюжеттер келді. Мысалы Қ. Бейсектің «Дәстүр» фильмі (2023 жыл), «Қашан туасың?» А.Ілиясова мен» Salem Social Media» (2024 жыл), М. Оспановтың «Менің атым Қызболсын» комедиясы (2024 жыл). Алайда, көптеген кинокартиналарда әйелдер пассивті және қосалқы рөлдерді ойнайды, олардың құқықтары ашық түрде бұзылады.

Өнер адамдары резонанстық оқиғаларға, отбасылық және тұрмыстық зорлық-зомбылық тақырыбына белсенді түрде шағылысады. Суретшілер көрмелер өткізеді (Алматы қаласында «тыныш бөлме», 2024 жылы Петропавл қаласында «осал» көрмесі), дизайнерлер сән коллекцияларының элементтері арқылы мәселеге назар аударады (киім дизайнері А.Керімбеков Қазақстан мен Орталық Азиядағы Visa Fashion Week Almaty сән апталығында «Qanaker» бренді, 2024 жылғы мамыр).

Қыздар мен әйелдерге арналған медиа дамуда («Batyr Jamal» А. Әшім; «Manshuq», Бас редактор Г.Құсайынова; Telegram-арна «Ayel» балалар жазушысы Т. Шипулина және т. б.), әйел-блогерлер маңызды тарихи тұлғалар (Г. Әбдірашева, А. Әшім) туралы әңгімелерді қоса алғанда, гендерлік тақырыпты көтеруде.

Алайда, жоғарыда аталған барлық аспектілер қоғамдық санада әлі қалыптаспаған және оның ішінде әрдайым жағымды емес жағдайлардың әсерінен дамитын тенденция сипатына ие.

Әйел саясаткер, әйел көшбасшы бейнесін қалыптастыру процесі уақытты және қоғамда қалыптасқан бірқатар көзқарастарды, алалаушылықты өзгертуді талап етеді. Қоғамдық саясат институты саясаттағы әйелдерге қатысты стереотиптер мен алалаушылықтар үшін медиа-өріске талдау жасады. Деректерді алу үшін Google-да «гендерлік» (теңдік, стереотиптер, алалаушылық, кемсітушілік), «гендерлік» (теңдік, әйел құқығы) кілт сөздерін қолдана отырып қолмен іздеу қолданылды. Қарастырылып отырған кезең: 2020-2024 жылдар.

Сурет 1 – Қазақ тілді медиадағы гендерлік стереотиптер

Талдау нәтижелері бойынша стереотиптер бөлініп, ең көп таралған тақырыптық сөздер мен сөз тіркестерінен сөз бұлты жасалды (бұлттағы сөз неғұрлым көп болса, соғұрлым ол жиі кездеседі). Саясаттағы гендерлік стереотиптердің ішінде әйелдер саясатпен айналысудың орнына үй міндеттері мен бала күтімімен шектелуі керек деген пікірді, сондай-ақ ерлер әйелдерге қарағанда саяси көшбасшылықта, сондай-ақ бизнесті басқаруда жақсырақ екенін атап өткен жөн.

Сонымен қатар, әйелдерге арналған квоталар мәселесіне қатысты екіұшты көзқарас анықталды: бір жағынан, олар қажет емес, өйткені әйелдер онсыз да өзін көрсете алады; екінші жағынан, квоталар бойынша «ыңғайлы, икемді әйелдер, біреудің қыздары мен әйелдері» орын алады.

Сурет 2 – Орыс тілді медиадағы гендерлік стереотиптер

Әйелдердің іскерлік қызметіне қатысты алалаушылыққа қарамастан, олардың өсіп келе жатқан экономикалық белсенділігін атап өту қажет. Сонымен, кәсіпкерлікпен айналысатын әйелдер санының артуы байқалады. Әйелдер жұмыс істеп тұрған шағын және орта бизнес субъектілерінің 49% басқарады (2013 жылдан бастап +10,5%). Кәсіпкер әйелдер мемлекеттік қолдау шараларына қатысады: 2023 жылы несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемені субсидиялау құралдарын пайдаланған кәсіпкерлердің 55%-ы әйелдер (2022 жылы 43%).[1]

Сондықтан болашақта әйелдердің экономикалық белсенділігінің саяси жазықтыққа ауысуын күтуге болады. Құқықтарды тиімдірек қорғау және өз мүдделерін қорғау үшін әйелдер шешім қабылдау процесіне және билік органдарының жұмысына көбірек араласуға тырысады.

Қазақстанның саяси саласында нақты тұрақты гендерлік теңдік заңнамалық кепілдіктерді, институционалдық тетіктерді және ғылыми негізделген шешімдерді біріктіретін кешенді тәсілді ғана қамтамасыз ете алады.

«AMANAT» партиясы гендерлік теңдікті жақтайды және оны ілгерілету үшін белсенді қадамдар жасауда. Жүргізіліп жатқан жұмыстарды институционализациялау және қарқындату мақсатында партияның әйелдер қанаты құрылды. Әйелдер қанаты өз қызметінің 10 басымдығын анықтады, олардың біріншісі әйелдердің саяси көшбасшылығын қолдау. Осы бағытта бірнеше жыл бойы партия «Tomiris» әйел көшбасшыларына арналған оқыту бағдарламасын ұйымдастырады, оған барлық тілек білдірушілер қатыса алады.

Әйелдер қанатының әрбір басымдығын іске асыру үшін тең төрағалар институты жұмыс істейді: 1 – Мәжіліс депутаты, 1 – Белсенді. Мәжіліс депутаттарының қатысуы әзірленіп жатқан бастамаларды тиімді ілгерілетуге мүмкіндік береді, ал белсенділер көтеріліп жатқан проблемаларға кең көзқарастар палитрасын қамтамасыз етеді. Әйелдер қанатының арқасында заң жобалары мен депутаттық сауалдар арқылы Мәжілісте әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігі, гендерлік бюджеттеу және сараптама, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу және т.б. тақырыптар көтерілді.

Гендерлік басымдықтардың өңірлерге терең енуі үшін партияның әрбір өңірлік филиалында әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту мәселелері бойынша кеңесші лауазымы енгізілді.

ҰСЫНЫСТАР

Қазіргі проблемаға байланысты келесі ұсыныстарды іске асыру қажет деп санаймыз:

Сарапшылар қауымдастығы

• Консорциумның барлық мүшелерінің шоғырландырылған дамуы, сондай-ақ гендерлік индекстерді, оның ішінде толық ауқымды социологиялық зерттеулер негізінде тақырыптық индекстерді одан әрі енгізу туралы пікірталасты бастау. Бұл гендерлік саясаттың аналитикалық негізін жетілдірудегі маңызды қадам болуы мүмкін.
• Нақты макроөңірлік тәсілді пайдалана отырып, Қазақстандағы әйелдердің саяси амбицияларына әсер ететін факторларды зерделеу үшін зерттеулер жүргізу.

Азаматтық қоғам және билік

• Жалпы гендерлік күн тәртібін қалыптастыру және оны депутаттық сауалдар мен заң жобалары арқылы ілгерілету үшін «AMANAT» партиясының қолдауымен әртүрлі партиялардың әйел депутаттары мен бір мандатты депутаттар арасында парламентаралық ынтымақтастықты жолға қою.
• Тақырыптық ҮЕҰ-мен өзара іс-қимылды ұйымдастыру, әйелдер ұйымдары мен желілерін қолдау. Жұмыстың маңызды бағыты әйелдерді саяси ағарту, әйелдердің биліктегі өкілдігін арттыруға, әйелдердің азаматтық қатысуын ынталандыруға бағытталған саяси бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру болуы тиіс.

Медиа саласы

• Рөлдік модельдер пулын қалыптастыру үшін өткен және қазіргі Қазақстанның табысты әйелдері туралы мазмұнды арттыру.
• Қоғамдық санаға жаңа тұжырымдамаларды енгізу арқылы гендерлік алалаушылыққа қарсы күрес, сондай-ақ әйелдер мәселесі бойынша «Алаш» қозғалысының идеялары тұрғысынан өткенге үндеу. Әдебиетті, өнерді және медиа саласын тарту маңызды.

Әйелдердің биліктегі өкілдігінің төмендеуінің тұрақты тенденциясын сақтау гендерлік саясаттың қолданыстағы тетіктерін қайта қарау қажеттілігін көрсетуі мүмкін. Саяси саладағы әйелдер үшін мүмкіндіктердің нақты теңдігін қамтамасыз ету маңызды.

Бұл мәселеге мұқият назар аудару, кедергілер мен кемсітушілікті жою үшін қосымша шаралар әзірлеу қажет.

Қабылданған заңнамалық және бағдарламалық қондырғыларды іс жүзінде іске асыру бойынша одан да үлкен жұмыс күтіп тұр. Бірақ осы салада біртұтас нормативтік-құқықтық база мен институционалдық жүйені қалыптастыру фактісі мемлекет үшін гендерлік саясаттың маңыздылығын көрсетеді.

[1] https://t.me/socioexpert_01/712

[1] https://adamalemijournal.com/index.php/aa/article/view/434

[1] https://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2023.pdf

[2] https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2023-24

[3] https://hdr.undp.org/content/2023-gender-social-norms-index-gsni#/indicies/GSNI

[4] https://www.undp.org/ru/kazakhstan/publications/obschestvennoe-vospriyatie-gendernogo-ravenstva-i-rasshireniya-prav-i-vozmozhnostey-zhenschin-v-kazakhstane

[1] https://gender.stat.gov.kz/ru/category/12

[1] https://ru.kipd.kz/article/gendernaya-politika-v-sovremennom-kazakhstanskom-obschestve

[1] https://gender.stat.gov.kz/page/frontend/detail?id=70&slug=-57&cat_id=9&lang=ru

[2] https://gender.stat.gov.kz/page/frontend/detail?id=69&slug=-56&cat_id=9&lang=ru

[3] https://gender.stat.gov.kz/page/frontend/detail?id=72&slug=-59&cat_id=9&lang=ru

Алынған нәтижелер негізінде Қазақстандағы әйелдердің саяси амбицияларының индексі (индекс) әзірленді және ғылым туындысына авторлық құқық алуға ұсынылды.

Әдістеменің сипаттамасы

Қазақстан өмірдің барлық салаларында тең гендерлік құқықтар мен мүмкіндіктерді қамтамасыз ету жөніндегі шаралардың кешенді жүйесін дәйекті түрде құра отырып, гендерлік саясатты іске асыруда белгілі бір прогреске қол жеткізді.

Соңғы жылдары әйелдерге тыйым салынған кәсіптердің тізімін жою, отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жазаны күшейту, Мәжіліс пен мәслихаттарға депутаттардың мандаттарын бөлу кезінде сайлау квоталарын енгізу сияқты бірқатар шаралар қолға алынды.

Мұның бәрі елдің гендерлік теңдік жағдайы туралы рейтингтердегі жағдайын жақсартуға ықпал етеді, алайда проблемалық сәттер де бар.

Заңнамалық және стратегиялық бастамалар гендерлік кемсітушіліктің барлық түрлерін нақты жеңуге ықпал ете отырып, тиімді практикалық іске асыруды табу маңызды.

Қолайлы заңнамалық жағдайларға қарамастан, әйелдердің Қазақстанның саяси саласындағы өкілдігі соңғы жылдары екіұшты үрдістерді көрсетуде.

ҚР Парламенті Мәжілісіндегі әйелдердің үлесі 2022 жылғы 26,9%-дан 2023 жылы 18,4%-ға дейін төмендеді, бұл 2013 жылдан бергі ең төменгі көрсеткіш болып табылады. Бұл 30% квотаға әйелдер мен мүгедектердің енгізілуінен басқа, бір мандатты округтерде негізінен ер адамдар жеңіске жеткен аралас сайлау жүйесіне көшумен байланысты.

Мәслихаттарда (жергілікті өкілді органдарда) соңғы жылдары әйелдердің үлесі шамамен 30% құрады (2020-2022 жж.), ал 2019 жылы 22,18%-ға төмен болды. ҰСБ мәліметтері бойынша, 2022 жылы саяси мемлекеттік қызметкерлер арасындағы әйелдердің үлесі рекордтық төмен 8,1%-ға жетті, дегенмен бұрын 2018 жылы 11,7%-ға дейін өскен.

Мұның бәрі осы мәселеге мұқият назар аударуды, кедергілер мен стереотиптерді еңсеру үшін қосымша арнайы шараларды әзірлеуді талап етеді. Бұл тақырыпта терең қолданбалы зерттеулер шешуші рөл атқара алады.

Түрлі халықаралық ұйымдар Қазақстандағы гендерлік теңдікті бағалауға қатысты өз деректерін ұсынады. Олардың ішіндегі ең танымалдары:

— Дүниежүзілік экономикалық форум (ДЭФ) әлемнің 146 еліндегі гендерлік теңдік саласындағы прогресті бағалайтын гендерлік алшақтық туралы жыл сайынғы жаһандық есепті жариялайды. Қазақстан 2023 жылғы рейтингте 62-ші орында.

— Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ) үш негізгі саладағы ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздікті өлшейтін гендерлік теңсіздік индексін (ГТИ) жариялайды: репродуктивті денсаулық, мүмкіндіктерді кеңейту және экономикалық белсенділік. Қазақстан 2021 жылғы ГТИ рейтингінде 58-ші орында.

— Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының жұмыспен қамту, білім беру және денсаулық сақтау туралы деректерді қоса алғанда, гендерлік мәселелер бойынша статистикалық деректерді жариялайды.

Қазақстанда гендерлік мәселелер мен проблемалардың кең спектрін – теңсіздіктен бастап әйелдердің экономикалық және саяси қатысуына дейін зерттейтін бірқатар ұйымдар бар. Бұл зерттеулердің тақырыптық қамтылуы өте ауқымды және Қазақстандағы гендерлік саясаттың негізгі аспектілерін қозғайды.

Алайда, бұл орталықтардың ешқайсысы әзірге индекстерді, соның ішінде әйелдердің саяси қатысуы бойынша индекстерді әзірлемейді және жарияламайды. Қолданыстағы зерттеулердің құндылығына қарамастан, қазіргі уақытта жүйелі тақырыптық индекстер жоқ, оның ішінде әйелдердің саяси қатысуы. Біз ұсынатын «Қазақстандық әйелдердің саяси амбициясы индексінің» бірегейлігі – бұл шешім қабылдаушылар үшін, сондай-ақ гендерлік зерттеулер бойынша әдіснаманы әзірлеуде сараптамалық қоғамдастық үшін құнды талдамалық құрал бола алады.

Индекстің мақсаты – әйелдердің елдің саяси саласына қатысу мүмкіндіктері мен ұмтылысын бағалау.

Зерттеу нысаны: Қазақстан Республикасы халқының құрылымындағы 18 жастан асқан әйелдер.

Зерттеу пәні: саяси қатысудың мүмкіндіктері мен ұмтылысы.

Индекс индикаторлары: әйелдердің елдің саяси саласына қатысу мүмкіндіктері мен ұмтылыстарын бағалау кезінде субъективті индикаторлар пайдаланылатын болады.

Индекстің негізгі көрсеткіштері:

• Әйелдер арасындағы саясатқа қызығушылық;
• Сайлаудағы сайлаушылар ретіндегі әйелдердің саяси белсенділігі;
• Әйелдердің саяси перспективаларының мүмкіндіктерін өзін-өзі бағалау;
• Әйелдердің онлайн петицияларға қол қоюға дайындығы;
• Саяси лауазымдардағы әйелдер санының артуына қатынасы.

Сондықтан респонденттерге «Айтыңызшы, егер алдағы жексенбіде парламенттік сайлау өткізілсе, сіз оған қатысар ма едіңіз?», «Сіз достарыңызбен, туыстарыңызбен, әріптестеріңізбен, таныстарыңызбен елдегі саяси жаңалықтар/оқиғаларды қаншалықты жиі талқылайсыз?», «Сіз онлайн-петицияларға қатысуға дайынсыз ба немесе қатысқансыз ба», «Қазақстандық әйелдердің саясатта табысқа жету мүмкіндігі жеткілікті немесе жеткіліксіз деп ойлайсыз ба», «Сіз саяси лауазымдардағы әйелдер санының артуына қалай қарайсыз?» деген сұрақтар қойылды.

Респондент әр сұраққа бір жауап беруі керек еді (1-кестені қараңыз). Әлеуметтік-демографиялық блокты қоса алғанда, мәселелердің жалпы саны 15 құрады. Барлығы 2000 валидтік сауалнама алынды. Деректерді талдау үшін гендерлік бөлімде сауалнамалар таңдалды.

Әрі қарай, индексті есептеу үшін 5 айнымалы қолданылды, олардың жауаптары Ликерт шкаласы бойынша бағаланды, онда 1 мүлдем теріс жауапты білдіреді, 5 – мүлдем оң жауап (жауап нұсқасы алынып тасталды «99. Жауап беру қиын, білмеймін»).

Кесте 1. Әйелдер арасындағы әлеуметтік-демографиялық топтардағы айнымалылар бойынша индекс көрсеткіштері

Бірінші кезеңде әр айнымалы үшін орташа мәндер есептелді. Әрі қарай, бір диапазонға келтіру үшін деректерді сызықтық масштабтау жүргізілді (есептеулер үшін 2-кестені қараңыз). Талдаудың келесі кезеңінде айнымалылар тобы бойынша орташа арифметикалық мән есептелді. Нәтижесінде 0-ден 100 баллға дейінгі мәнді қабылдау үшін қорытынды деректер қалыпқа келтірілді.

Қазақстандық әйелдердің саяси амбициясы индексін есептеу келесі формула бойынша жүргізілді:

мұнда

xmax – айнымалы шкаланың максималды мәні,

x – айнымалының орташа мәні,

∑_(i=1)^9– масштабталған айнымалылар мәндерінің қосындысы

Кесте 2. Индексті қалыптастыру үшін есептеулер

Индекс мәні 100 балдық шкала бойынша бағаланады, мұнда:

100 балл (максимум) қазақстандық қоғамдағы әйелдердің жоғары саяси амбициясын білдіреді,

0 балл (минимум) саяси амбицияның жоқтығын, азаматтардың жоғары құқықтық санасы мен құқықтық мәдениетін білдіреді.

Басқаша айтқанда, индекс көрсеткіштері неғұрлым жоғары болса, қазақстандық қоғамдағы әйелдердің саяси амбициясының деңгейі соғұрлым жоғары болады. Осылайша, әлеуметтанулық зерттеу деректеріне сәйкес, Қазақстандық әйелдердің саяси амбициясының индексі 55,91 балды құрады.

Гендерлік теңдікке қол жеткізу үшін қабылданып жатқан шаралардың динамикасы мен тиімділігін бақылау үшін саяси амбициялардың, мүмкіндіктердің және әйелдердің саяси өмірге қатысуының деңгейін үнемі бақылау және бағалау өте маңызды.

Әдістеменің сипаттамасы
Қоғамдағы заңдылықты, тәртіпті және қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілікті қалыптастыру өте маңызды. Құқық бұзушылықтарға төзімділік деңгейі халықтың құқықтық мәдениетінің маңызды көрсеткіші болып табылады. Бұл қоғамның қылмыстар мен заң бұзушылықтарға деген көзқарасын, сондай-ақ қоғамның құқықтық нормалар мен қағидаларды қабылдауға және қолдауға дайындығын көрсетеді.
Құқық бұзушылыққа төзбеушілік деңгейі неғұрлым төмен болса, халықтың құқықтық мәдениеті соғұрлым жоғары болады. Бұл дегеніміз, қоғам қылмыстық және заңсыз әрекеттерді ақтамайды немесе оған жол бермейді, ал азаматтар заңды сақтаудың маңыздылығын түсінеді. Құқық бұзушылықтарға төзбеушіліктің төмен деңгейі күшті құқықтық жүйенің, тиімді құқық қорғау қызметінің болуын да көрсетуі мүмкін. Сондықтан құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілікті қалыптастыру қоғамдағы құқықтық мәдениетті дамыту үшін маңызды міндет болып табылады.
Қазақстан өз дамуында заң мен тәртіпке баса назар аударады. Мемлекет басшысы Қ. К. Тоқаев өз сөздері мен бастамаларында азаматтардың құқықтық санасы мен құқықтық мәдениетін арттырудың маңыздылығын бірнеше рет атап өтті. Өз кезегінде, «Заң және тәртіп» қағидатын іске асырудың тиімділігі тиісінше құқық бұзушылықтардың барлық түрлеріне бітіспес қатынасты қалыптастыру шараларын үнемі бағалап, түзету қажет. Сонымен, құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілік саясатын бағалау құралдарының бірі азаматтардың құқықтық санасы мен мәдениетінің деңгейін үнемі өлшеу болып табылады. Мұндай зерттеулердің нәтижелерін ұсынудың ең ауқымды нысаны Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушіліктің ұлттық индексі болып табылады.
Айта кету керек, халықтың құқықтық сана деңгейінің тенденцияларын бақылау және шараларды түзету үшін ашық, түсінікті және күмән тудырмайтын бірыңғай әдістеме бойынша үнемі өлшеулер жүргізу қажет.
Осыған байланысты азаматтардың құқық бұзушылықтың әртүрлі түрлеріне қатынасын ескеретін жеке индексті әзірлеу қажеттілігі өзекті болып отыр.
Осылайша, ұсынылған Құқық бұзушылыққа мүлдем төзбеушілік ұлттық индексі – бұл азаматтардың әртүрлі құқық бұзушылықтарға деген көзқарасының жиынтық көрсеткіші, ол респонденттердің пікірлері мен өзін-өзі бағалауы негізінде құрылады.
Құқық бұзушылыққа мүлдем төзбеушіліктің ұлттық индексін құрудың негізгі көрсеткіштері әртүрлі құқық бұзушылықтарға тап болған кездегі мінез-құлық тәжірибелері туралы пікір болады.
ҚБМТҰИ мақсаты – азаматтардың Қазақстан Республикасындағы құқық бұзушылықтарға төзбеушілік деңгейі мен көзқарасын бағалау.
Зерттеу нысаны: Қазақстан Республикасының халқы 18 жастан асқан.
Зерттеу пәні: Қазақстандағы құқық бұзушылық түрлеріне қатынасы.
ҚБМТҰИ индикаторлары: құқық бұзушылыққа төзбеушілік пен қарым-қатынас деңгейін өлшеу кезінде субъективті индикаторлар қолданылады.
Зерттеу міндеттері:
— Халықтың әртүрлі құқық бұзушылық түрлеріне төзімділік деңгейін бағалау;
— Мінез-құлық практикасын, азаматтардың құқық бұзушылық жағдайларына реакциясын талдау;
— Құқық бұзушылықтың алдын алуға және оған қарсы күреске жеке қатысуға дайындық деңгейін бағалау;
— Азаматтардың құқық қорғау органдарына жәрдемдесудегі уәждемесін талдау;
— Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушіліктің өңірлік картасын дайындау.

Зерттеу әдістері: социологиялық ақпаратты жинау 18 жастан асқан халыққа жаппай сауалнама жүргізу әдісімен жүзеге асырылды – Е-Социс платформасы негізінде стандартталған жеке сұхбат (face-to-face).
Бастапқы деректерді жинау құралы логикалық құрылымдалған сауалнама – социологиялық зерттеу сауалнамасы болып табылады.
География және зерттеу жүргізу күндері: 17 облыс және Астана, Алматы және Шымкент қалалары. Зерттеу 2023 жылдың қараша-желтоқсан айларында жүргізілді.

Социологиялық зерттеу үлгісі:
Іріктемелі жиынтықтың көлемі 8000 респондентті құрайды. Қалалардың іріктемелі жиынтығын құру 18 жастан асқан және гендерлік, жас бөліністеріндегі халықтың құрылымын пропорционалды түрде білдіретін квоталар негізінде жүзеге асырылды. Іріктемені есептеу кезінде 2023 жылдың басындағы ҚР Ұлттық статистика бюросының статистикалық деректері пайдаланылды.
Құрылым типі бойынша іріктеме көп сатылы, пропорционалды стратификацияланған және респонденттердің соңғы сатысында квоталық іріктеуі арқылы. Квоталар: қоныстану түрі, респонденттердің жынысы мен жасы.
Өңірлерде, бір-біріне қарамастан, іріктеудің барлық бастапқы бірліктері елді мекендердің санаттарына сәйкес деңгейлерге бөлінді:
1) республикалық маңызы бар қалалар;
2) облыстық маңызы бар қалалар;
3) аудандық маңызы бар қалалар;
4) кенттер мен ауылдық елді мекендер.
Іріктеменің жалпы көлемі барлық 20 өңірге тең бөлінді (әр өңірде 400 респонденттен), одан әрі іріктеу үшін бас жиынтықтың өңірлік сипаттамаларына сәйкес пропорционалды өлшеу қолданылды.
Әр облыста іріктеме көлемі (400 респондент) осы облыстың ересек тұрғындарының санына пропорционалды түрде қалалық және ауылдық тұрғындар арасында бөлінеді. Іріктеудің бастапқы бірліктерінің саны бір қаладағы/ауылдық аудандағы респонденттердің орташа санына (20-25 респондент) шектеу негізінде айқындалды.
Қалалық елді мекендерде жалпы жиынтықтың барлық элементтерінің іріктемеге түсу ықтималдығын бірдей қамтамасыз ету үшін сайлау учаскелерін қарапайым кездейсоқ іріктеу жүргізілді. Аудан орталықтары мен ауылдарда респонденттерді іріктеу орталық-шеткі, солтүстік-оңтүстік, шығыс-батыс қағидаты бойынша жүргізіледі.
Қалаларда, сондай-ақ ауылдық елді мекендерде/кенттерде іріктелген сайлау учаскелерінің саны сауалнаманың бір нүктесінде (5-9 респондент) респонденттердің орташа санына шектеу негізінде айқындалды.
Азаматтардың құқық бұзушылықтарға төзбеушілік деңгейі мен көзқарасын зерделеу мақсатында зерттеу құралдарына құқық бұзушылықтың әртүрлі нысандары бар жағдайларда мінез-құлық реакциялары мен тәжірибелерін анықтауға бағытталған мәселелер енгізілген. Сонымен, респонденттерге келесі сұрақ қойылды: «Айтыңызшы, Сіз келесі құқық бұзушылықтарға куә болған жағдайда қалай әрекет етесіз?», сондай-ақ әр түрлі бұзушылықтардың тізімі ұсынылған, онда респондент әр түрге бір жауап беруі керек еді (1-кестені қараңыз). Әлеуметтік-демографиялық блокты қоса алғанда, мәселелердің жалпы саны 22 құрады. Барлығы 8024 валидтік сауалнама алынды.
Әрі қарай индексті есептеу үшін 9 айнымалы пайдаланылды, олардың жауаптары Ликерт шкаласы бойынша бағаланды, онда 1-Құқық бұзушылықтың куәгері болған кезде араласпауды білдіреді, 3-құқық бұзушылықтың куәгері болған кезде жеке қатысуға толық дайын болу («ауызша ескертемін», «құқық қорғау органдарына хабарлаймын», «бұл туралы әлеуметтік желілерде жазамын», сондай-ақ жауап нұсқасы алынып тасталды «96. Білмеймін, кездестірмедім»).

Кесте 1. Сұрақ: «Айтыңызшы, келесі құқық бұзушылықтарға куә болған жағдайда сіз әдетте қалай әрекет етесіз?»

Бірінші кезеңде әр айнымалы үшін орташа мәндер есептелді. Әрі қарай, бір диапазонға келтіру үшін деректерді сызықтық масштабтау жүргізілді (есептеулер үшін 2-кестені қараңыз). Талдаудың келесі кезеңінде айнымалылар тобы бойынша орташа арифметикалық мән есептелді. Нәтижесінде 0-ден 100 баллға дейінгі мәнді қабылдау үшін қорытынды деректер қалыпқа келтірілді.
Әрі қарай зерттеу тобы әзірлеген ұлттық құқық бұзушылыққа мүлдем төзбеушілік индексін есептеу формуласы берілген:

мұнда
x_max – айнымалы шкаланың максималды мәні,
x – айнымалының орташа мәні,
∑_(i=1)^9– масштабталған айнымалылар мәндерінің қосындысы

Кесте 2. Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушіліктің ұлттық индексін қалыптастыру үшін есептеулер

Индекс мәні 100 балдық шкала бойынша бағаланады, мұнда:

100 балл (максимум) құқық бұзушылыққа жоғары төзімділікті және қоғамда құқықтық мәдениеттің жоқтығын білдіреді,
0 балл (минимум) мүлдем төзбеушілікті, жоғары құқықтық сананы және азаматтардың құқықтық мәдениетін білдіреді. Басқаша айтқанда, индекс көрсеткіштері неғұрлым төмен болса, халықтың құқықтық мәдениетінің деңгейі соғұрлым жоғары болады.

Осылайша, әлеуметтанулық зерттеу деректеріне сәйкес, Қазақстандағы Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушіліктің ұлттық индексі 41,56 балды құрады.
Азаматтардың құқықтық санасы мен құқықтық мәдениеті деңгейінің динамикасы мен өзгеруін қадағалау мақсатында жүйелі түрде өлшеулер жүргізу маңызды, бұл қабылданған шаралардың тиімділігін бағалауға және қандай аспектілер қосымша жұмысты қажет ететінін түсінуге мүмкіндік береді.
Қазіргі уақытта жиілігі екі жылда 1 рет ҚБМТҰИ-ны өлшеу бойынша зерттеу жүргізу жоспарлануда.

2022 жылмен салыстырғанда ел бойынша индекс көрсеткіші 8,2 балға төмендеді. Өңірлер бөлінісіндегі Динамика да оң нәтижелерді көрсетті (және олар жақсартуға жалпы тренд жасайды), бірақ жалпы көріністі нашарлататын деректері бар аймақтар бар. Өңірлер бойынша бөліністе Маңғыстау (28 пунктке), Батыс Қазақстан (27,5 п.) облыстарында, қалаларда көрсеткіштердің айтарлықтай жақсарғаны байқалады. Шымкент (22,9 п.), Түркістан (22,9 п.), Қызылорда (16,2 п.), Қостанай (13,4 п.), Солтүстік Қазақстан (13,3 п.) облыстары, Жетісу (12,6 п.), Абай (9,9 п.), Атырау (9,5 п.) облыстары, Қарағанды облыстарының (7 п.), Алматы қаласының (6,8 п.), Ақмола облысының (2,9 п.), Алматы облысының (2,6 п.), Шығыс Қазақстан облысының (1,8 п.).

Бір жыл ішінде Павлодар облысында (5,5 п.), Жетісу облысында (5,2 п.), Астана қаласында (3,5 п.), Ақтөбе облысында (3,1 п.) және Жамбыл облысында (1,8 п.) жағдай нашарлады.

Демек, қоғамдағы сыбайлас жемқорлықтың өзектілігі сақталуда.

2015-2023 жылдардағы сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі көрсеткіштерінің динамикасы

* 2023 жылғы өлшеу 11-30 қыркүйек аралығында жүргізілді. Зерттеуге 17 облыстан және Республикалық маңызы бар 3 қаладан 18 жастан асқан 8000 респондент қатысты. 95% сенімділік интервалында ел бойынша іріктеу қателігі ±1,1% құрайды.

НИВК сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы ЭЫДҰ стандарттарына сәйкес, сондай-ақ «әлемдік сыбайлас жемқорлық барометрі» Трансперенси Интернешнл, «жаһандық адалдық индексі», «Дүниежүзілік Банктің мемлекеттік басқару сапасының индексі», Дүниежүзілік экономикалық форумның «Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексі» сияқты жобалар шеңберінде сыбайлас жемқорлықты қабылдау индекстерін құрудың халықаралық тәжірибесін ескере отырып әзірленді.

ТОП-5 АЗАМАТТЫҚ БЕЛСЕНДІЛІК нысандары

Қазақстандықтардың үштен екісі қоғамдық қызметтің әртүрлі түрлеріне қатысты (65,8%).

Көбінесе белсенділік қоғамдық сипатқа ие-сенбіліктерге қатысу-40,5%, қайырымдылық (27,4%) және волонтерлік (18,1%) қызмет.

Сауалнамаға қатысқандардың көпшілігі үшін қоғамдық қызметке қатысу себептері (65,8%) жеке мүдделерге қарағанда ортақ (ұжымдық) мүдделерді іске асыруды қамтамасыз етуге деген ұмтылысты көрсетеді.

Ақпараттандыру
Қоғамдық пікірді талдауға сәйкес, абсолютті көпшілік (87,3%) конституциялық түзетулер бойынша алдағы республикалық референдум туралы қандай да бір түрде біледі.

Ақпарат көздері
Ақпараттың негізгі көзі-медианың жаңа және дәстүрлі түрлері (әлеуметтік желілер мен мессенджерлер – 58,9%, теледидар – 45,1%). Сонымен қатар, халыққа ақпараттың белсенді ағымы әлеуметтік ортада жүреді (достар, жақын адамдар, таныстар және қауесеттер – 40,8%).

Жеке түзетулерді қолдау
Социологиялық деректерге сәйкес, азаматтардың көпшілігі елімізде ҚР қолданыстағы Конституциясына өзгерістер туралы референдум өткізуге оң көзқараспен қарайды.
Барлық түзетулер пакетінің ішінен қазақстандықтар, ең алдымен, азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін күшейтуді – 80,1%, халықтың елді басқаруға қатысуын кеңейтуді – 76,7%, суперпрезиденттік модельден президенттік республикаға түпкілікті көшуді – 73,5%, бірқатар билік өкілеттіктерін қайта бөлуді – 72,3%, Парламенттің рөлін күшейтуді және мәртебесін көтеруді – 64,4% қолдайды.

Ақпараттық-түсіндіру жұмысын бағалау
Деректерге сәйкес, сұралғандардың 63,5% — ы қандай да бір дәрежеде ҚР Конституциясына ұсынылған түзетулерді түсінеді.

Референдумнан күту
Қазақстандықтардың 67,9% — ы конституциялық түзетулер бойынша референдум өткізу елдің дамуына оң әсер етеді деп санайды.

Ықтимал келу және қолдауға дайын болу
Азаматтардың үштен екісі 2022 жылғы 5 маусымда – ҚР Конституциясына енгізілген түзетулер бойынша референдум күні жеке дауыс беруге ниетті. Ықтимал келу-67,4%.
Жалпы, қазақстандықтардың 75,9% — ы Конституцияға енгізілген түзетулерді қолдауға дайын.