Ресейде мұндай сусындарды бүкіл ел бойынша жасөспірімдерге сатуға тыйым салынбаған, бірақ кейбір аймақтардағы билік 18 жасқа толмағандарға сатуды шектеген.

Ұлыбританияда 16 жасқа толмағандарға энергетикалық сусындарды сатуға тыйым салу 2018 жылы күшіне енді. Осыған ұқсас тыйым Уругвайда да бар.

Швецияда кейбір энергетикалық сусындарды тек дәріханаларда сатуға рұқсат етілген, ал 15 жасқа толмаған балаларға сатуға тыйым салынған.

Германия 16 жасқа толмағандарға энергетикалық сусындарды сатуға тыйым салғысы келеді.

Түркіменстанда энергетикалық сусындарға толығымен тыйым салынған. Қырғызстан билігі де мұндай сусындарды сатуға толық тыйым салуды қарастыруда.

ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР:

1.1 Ішкі нарықта авиациялық отынның тапшылығы. Бүгінде авиациялық отынның тапшылығы жылына 300 мың тоннаға жуық. Сондай-ақ қазақстандық авиациялық жанармайдың сапасына қатысты мәселе бар. Анықтама: Елімізде TS-1/RT маркалы керосин өндіріліп, пайдаланылады. Халықаралық әуе көлігі қауымдастығы (IATA) стандарттарына сәйкес Jet A-1 ұсынылады.

1.2 Авиациялық отынның қымбаттығы. Азаматтық авиация комитеті авиациядағы негізгі проблемалар – маусымдылыққа, мұнай бағасының өсуіне және делдалдардың болуына байланысты (20-30% маржа белгіленеді) авиациялық отынның қымбаттауына әкелетінін растады.

1.3 Әуе билеттерінің жоғары құны. Отандық авиакомпаниялар сұраныс маңызды болып табылатын динамикалық баға жүйесін пайдаланады.

1.4 Әуежай қызметтерінің тарифтері мен алымдары. Әуежайдың реттелетін тарифтерінің белгілі бір бөлігі 13 жыл бұрын белгіленді, бұл әуежайдың табыстылығын арттыруға кедергі келтіреді. Оның үстіне аймақтық әуежайлардың негізгі кірісі мемлекет бекіткен тарифтердің көлеміне байланысты. Анықтама: Қазақстандағы әуежай салығы бір адамға шамамен $8, Еуропа елдерінде — $27-30, Түркияда (Стамбул) — $25, Грузияда — $24 құрайды.

1.5 Әуежайлардың қаржылық мәселелері. Қазақстандағы әуежайлар (Алматы мен Астанадағы әуежайларды қоспағанда) негізінен рентабельді емес (6 әуежай субсидия алады). Көптеген әуежайлар өзін-өзі қамтамасыз ететін нысандар емес екенін ескере отырып, үкімет әуежайларды өз балансынан алып тастауда (22 әуежай еуропалық инвесторлардың бақылауында болады).

ИНФРАҚҰРЫЛЫМ ПРОБЛЕМАЛАРЫ:

1.1 Әуежайлардың материалдық-техникалық жабдықталуы. Аэродромдардың негізгі қорларының тозуы 68%-ға жетеді. Осылайша, 2023 жылдың көктемі мен жазында Қазақстанның 7 әуежайында ұшу-қону жолағын пайдалану уақытша тоқтатылды. Көлік министрлігінің мәліметінше, әуежайлардағы 230-ға жуық арнайы техниканы жаңарту қажет.

1.2 Аэродром аймағындағы құрылыстар. Бас прокуратураның 2017-2020 жж. тексерулері бойынша аэродром аймағында 100 мыңға жуық нысан әуежай комиссияларының рұқсатынсыз салынған (ең өткір мәселелер Алматы, Шымкент, Атырау, Ақтөбе қалаларында). Бұл ретте аэродром маңындағы аумақта объектілердің болуы әуеайлақтың жарамдылығы туралы сертификат беруге кедергі болып табылмайды.

1.3 Авиациялық сегменттегі апаттың жоғары деңгейі. 2022 жылы адам шығынынсыз 2 авиациялық оқиға және 84 уақиға (2021 жылы 54 оқиға) орын алды. Бұл ретте елдегі 14 әуежайда бейнебақылаудың талапқа сай емес жағдайы байқалады. Әуе оқиғаларының ең көп саны (75%) 2011 жылдан 2022 жылға дейін авиациялық жұмыстарды орындайтын операторлар арасында (авиациялық оқу орталықтарын қоса алғанда) байқалады.

1.4 Цифрландырудың жеткіліксіз деңгейі. Әуе жүктері уақытының 85%-ға жуығы жердегі қағазбастылыққа кетеді (1 жүкті әуе тасымалы үшін 30-ға дейін құжат түрін толтыру және 100-ден астам көшірме жасау қажет), ал тасымалдау уақыттың тек 15%-ға жуығын алады.

КАДРЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР:

2023 жылы авиациялық кадрларға қажеттілік 1617 маманды құраса, 2023-2024 оқу жылында 534-ке жуық маманның оқуларын бітіруі жоспарлануда. Көлік министрлігінің болжамы бойынша 2025 жылға қарай кадр тапшылығы күтілуде — жыл сайын 500-600 маман. Бұл ретте Қазақстанда авиация саласындағы мамандарды бір ғана жоғары оқу орны – Азаматтық авиация академиясы дайындайды, оның түлектері Халықаралық азаматтық авиация ұйымының (ИКАО) стандарттарына сәйкес келмеуіне байланысты сұранысқа ие емес.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР:

1.1 Биоотын өндірісінде ілгерілеушіліктің жоқтығы. Атмосфераға пайдаланылған газдардың аз шығарындыларымен сипатталатын Jet A-1 авиациялық отынын (биоотын емес) өндіруге көшу 2018 жылдан бері әлі жүзеге аспағанын ескере отырып, үлкен шығындарды қажет ететін биоотын (SAF) туралы айту Қазақстанда әлі ерте.

1.2 Әуе кемелерінің шудың ластануы. Авиациялық сектордағы жұмыс шудың ластануының жоғарылауымен байланысты (80% жағдайда ұшқыштың дисквалификациясының себебі созылмалы сенсорлық есту қабілетінің жоғалуы болып табылады). Аэродромдардың айналасындағы шудың ластануы тұрғын үйлерге де әсер етеді. Осылайша, 2024 жылдың Шудың ластануы мен қауіпсіздікке байланысты Ақтөбе әуежайы қала сыртына көшіріліп, қаладан 20 шақырым қашықтықта орналасатын болады.

Заңның өзектілігі азаматтарды алаяқтық әрекеттерден қорғау қажеттілігімен, сондай-ақ кәсіби және сапалы қызмет көрсетуді қамтамасыз ету талабының артуымен байланысты.

Бүгінгі күні риэлторлық қызметте бірнеше мәселелер бар:

Біріншіден, риэлторлық қызметті реттейтін заңнама жоқ.

Екіншіден, риэлторлардың қызметін бақылайтын мемлекеттік немесе қоғамдық орган жоқ.

Үшіншіден, жылжымайтын мүлік агенттерінің сапасыз қызмет көрсетуіне қатысты жауапкершілікке тарту мүмкін емес.

Төртіншіден, риэлторлық комиссия көлемі реттелмейді. Көбінесе риэлторлар қос комиссия алады (сатушы мен сатып алушыдан).

Бесіншіден, риэлторлар өз қызметін сақтандырмайды.

Сонымен қатар, Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, жылжымайтын мүлік нарығында алаяқтықтың келесі түрлері жиілеген:

• құқықтық тыйымы бар мәмілелер жасау;
• банктердің соттан тыс тәртіппен сатылатын пәтерлерді өткізуі;
• меншік иелері жоқ кезде олардың пәтерлерін жалға беру немесе сату;
• жалған сенімхаттарды пайдаланып сату.

2024 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстанда жылжымайтын мүлікпен операциялар жүргізетін 21 903 заңды тұлға және 81 691 жеке кәсіпкер тіркелген.

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің мәліметінше, 2023 жылы тұрғын үйді сатып алу-сату бойынша 370 551 мәміле жасалған (2021 ж. – 606 056 мәміле, 2022 ж. – 465 822 мәміле, 2024 ж. қаңтар – 31 713 мәміле).

2023 жылдың 9 айының қорытындысы бойынша жылжымайтын мүлікпен жасалған мәмілелер көлемі 1,2 трлн теңгені құраған.

Риэлторлар мәмілелерінің шамамен 60%-ы www.krisha.kz сайты мен қосымшасы арқылы жүзеге асырылады. Алайда портал жаңа алгоритмдерді енгізу арқылы жеке тұлғалар мен риэлторлар үшін сатып алу-сату немесе жалға алу келісімдерін жасау рәсімін айтарлықтай қиындатты. Портал өзінің «Крыша» риэлторлық агенттігінің жарнамасын басым түрде алға тартып, жеке тұлғалардың ақылы жарнамасын екінші орынға ысырып отыр. Бұл алгоритмдер риэлторлық қызмет нарығында теңсіздік тудырып, Krisha.kz сайтына нарықты монополияландыруға мүмкіндік береді.

Қазақстанда риэлторлық комиссия мөлшері қаладағы табыс деңгейіне, тұрғын үй нарығындағы жағдайға, агенттіктің деңгейіне және жылжымайтын мүлік құнына байланысты. Орта есеппен комиссия мөлшері 1% бен 3% аралығында (200 000 – 400 000 теңге).

Қазақстанда қазіргі уақытта 2 бірлестік белсенді жұмыс істейді: 1) Қазақстан риэлторларының Өзін-өзі реттеу қауымдастығы (САРК) және 2) Қазақстан брокерлері қауымдастығы. Жылжымайтын мүлікпен жасалатын мәмілелер Азаматтық кодекспен, ал риэлторлық қызмет – СТ РК 3702–2020 ұлттық стандартымен реттеледі[1].

Анықтама: Бұл стандарт риэлторлық компаниялар, риэлторлар мен қызмет тұтынушылары арасындағы қарым-қатынастарды реттеуге арналған.

Алайда бұл стандартты қолдану міндетті емес және ерікті түрде жүзеге асырылады, себебі оның міндетті түрде қолданылуын заң реттемейді («Стандарттау туралы» заңға сәйкес, 26-бап «Стандарттау құжаттарын қолдану»).

Риэлторлық қызметті халықаралық реттеу тәжірибесін талдау, келесілерді көрсетті:

1. Әлемнің 100-ден астам елінде риэлторлық қызмет мемлекеттің бақылауында. Мысалы, Біріккен Араб Әмірліктерінде «Брокерлер туралы заң» 2006 жылы қабылданған, Беларусь (2006 ж.), Өзбекстан (2010 ж.), Қырғызстан (2003 ж.), Грузия (2015 ж.) елдерінде риэлторлық қызмет туралы заңдар бар.

Батыс елдерінде арнайы заңдар қабылданбаса да, риэлторлардың қызметі басқа нормативтік құқықтық актілермен реттеледі (АҚШ, Германия, Испания, Финляндия, Түркия, Канада, Ұлыбритания және т.б.).

1. II. Халықаралық тәжірибеде риэлторлық қызметті реттеудің екі негізгі түрі бар: мемлекеттік реттеу және кәсіби ұйымдар арқылы реттеу.

БАӘ-де жылжымайтын мүлік секторын реттейтін мемлекеттік орган бар – Дубайдың Жер ресурстары департаментінің жылжымайтын мүлікті реттеу агенттігі (RERA). Агенттік риэлторлық қызметті реттейді және лицензиялайды.

Ұлыбританияда риэлторлардың қызметі 1979, 2007, 2012 жылдардағы заңнамалық актілермен реттеледі және өзін-өзі реттейтін ұйымдармен бақыланады: Жылжымайтын мүлік агенттерінің ұлттық қауымдастығы.

Нидерланды, Бельгия және Люксембург елдерінде агенттік қызметті реттеудің қатаң үлгісі қолданылады, мұнда мемлекеттік және кәсіби-қоғамдық реттеу үйлеседі. Риэлторлар өз қызметін лицензиялап, өзін-өзі реттейтін ұйымдарға (ӨРҰ) мүше болуы тиіс.

АҚШ-та 1,3 миллионнан астам мүшесі бар Ұлттық риэлторлар қауымдастығы жұмыс істейді (мүшелік ерікті). ҰРҚ риэлторлардың жұмыс стандарттары, этикасы және оқыту мәселелерімен айналысады.

Ресей Федерациясында риэлторлық қызметті өзін-өзі реттейтін ұйымдар (ӨРҰ) реттейді. Мемлекеттік реттеуді федералдық атқарушы билік органдары жүзеге асырады. Риэлторлар ӨРҰ-ға мүше болмағанға дейін қызмет көрсетуге құқығы жоқ.

III. Жылжымайтын мүлік объектілерімен риэлторлық қызметтерді көрсетудің тиісті сапасын қамтамасыз ету және риэлторлардың қызметін біріздендіру мақсатында әлемде риэлторлық қызметтерді стандарттау қолданылады.

Осылайша, стандарттар Қазақстанда, Ресей Федерациясында, Қырғызстанда және Беларусьте жарамды. Бірқатар Еуропа елдері де риэлторлардың қызметін стандарттаған.

1. IV. Көптеген елдерде риэлторлық лицензиялар міндетті болып табылады және оны алу үшін белгілі бір критерийлерді талап етеді. АҚШ-та әр штатта риэлтор болу үшін 18 немесе 19 жасқа толу керек, орта білім туралы аттестат, белгілі бір оқу сағаттарын игеру және емтихан тапсыру талап етіледі. БАӘ-де лицензия алу үшін $820 (370 мың теңге) көлемінде курсқа қатысып, ақылы емтихан тапсыру қажет.

Германияда риэлтордың қызметі қатаң реттелген: ол алдымен арнайы курстардан өтіп, емтихан тапсырып, тиісті лицензия алу қажет. Лицензияларды қалалық әкімшіліктердің бизнес және кәсіпкерлік жөніндегі басқармалары береді. Заңмен проблемалары бар адамдар (сотталу және басқа мәселелер) лицензия ала алмайды.

Францияда риэлторлар үшін жоғары білім міндетті және жылжымайтын мүлік агентінің қызметі заңмен қатаң реттелген. Франциядағы жылжымайтын мүлік агенті кәсіби картамен қамтамасыз етілуі тиіс, ол префектура тарапынан беріледі, немесе жұмыс берушісінің картасы бойынша келісімшартпен жұмыс істеуі керек. Финляндияда LKV риэлторлық лицензиясын алу қажет. Түркияда жылжымайтын мүлік саласында тек арнайы лицензиясы бар агенттіктер ғана жұмыс істей алады. Испания мен Ресей Федерациясында лицензиялар кәсіби ассоциациялар тарапынан беріледі.

1. V. Дүниежүзілік тәжірибенің талдауы көрсеткендей, риэлторлар қызметінде кәсіби әрекетті сақтандыру кең таралған, ол қателіктерден қорғайды. Егер риэлтор қателік жасаса, оған кәсіби біліксіздік үшін сот ісі қозғалады. Мұндай сақтандыру айыппұлдарды жабады. Мысалы, АҚШ-та «Errors & Omissions Insurance» сақтандыруы міндетті.

Ресей Федерациясында риэлторлар кәсіби жауапкершілікті сақтандыру полисін алуы керек, бұл Ұлттық стандарттар мен Федералдық заң талаптарына сәйкес келеді.

Беларусь Республикасында 2023 жылы риэлторлық қызметті жүзеге асыратын коммерциялық ұйымдардың жауапкершілігін сақтандыру енгізілді, бұл олардың қызметімен байланысты келтірілген зиянды өтеуді көздейді.

Франция мен Ұлыбританияда риэлторлар да кәсіби қызметін сақтандыруы қажет. Сақтандыру полисі болмаса, агент риэлтор лицензиясын ала алмайды.

Испания мен Латвияда сақтандыру ерікті болып табылады.

1. VI. Әр елде риэлторлық комиссияларды есептеу әдісі әртүрлі. Сома тек объектінің түріне және бағасына байланысты емес, сонымен қатар риэлторлық компанияның ережелері мен жергілікті заңнамаларға байланысты болады.

Австрияда сыйақының мөлшері жылжымайтын мүлік агенттері үшін құқықтық актілер жиынтығымен реттеледі, риэлтор көбірек талап қоюға құқылы емес. Көп жағдайларда комиссияны сатып алушы төлейді (3%).

Ұлыбританияда комиссия мөлшерін реттейтін заң жоқ. Пайыздық мөлшер клиент пен агент арасындағы келісімге және нарықтағы бәсекеге байланысты анықталады. Орташа комиссия мөлшері 0,5%-дан 3%-ға дейін ауытқиды, ол мүліктің құны мен агенттіктің ерекшеліктеріне байланысты.

Германияда әрбір федералды аймақ үшін комиссияның ұсынылатын мөлшерін жергілікті риэлторлар қауымдастығы анықтайды. Комиссия мөлшерін реттейтін заң жоқ.

Францияда риэлторлық комиссиялардың мөлшері заңмен реттеледі. Келісім бойынша төлемді сатып алушы немесе сатушы төлей алады, ал комиссия мөлшері 4%-дан 12%-ға дейін өзгеруі мүмкін.

Италияда әрбір өңір үшін жергілікті сауда-өнеркәсіп палатасы ұсынған ұсыныс ставкасы бар.

VII. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, Латвия, Франция, Испания, Германия, Ресей Федерациясы және басқа елдерде риэлторлар мәмілелердің заңдылығына жауапты емес. Бұл міндет нотариустарға жүктелген, олар мәміленің заңдылығын кепілдік береді.

Сонымен қатар, жылжымайтын мүлік агенттері мемлекеттік жылжымайтын мүлік деректер базаларына қол жеткізе алмайды, алайда әлемдік тәжірибеде жылжымайтын мүлік агенттері көптік тізімдер жүйесіне қол жеткізе алады. Бұл жүйелерде қазіргі уақытта сатылып жатқан барлық объектілер туралы ақпарат көрсетіледі. Егер объект сатылса, ол туралы ақпарат көптік тізімдер жүйесінен алынып тасталады. Ақпараттың дәлдігі үшін риэлторлар жауап береді.

[1] Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитеті төрағасының 2020 жылғы 21 желтоқсандағы № 453-од бұйрығымен бекітілген.

https://uark.kz/ru/page/nacionalnyy-standart-respubliki-kazahstan_87#heading

ынталандыруды шаралары

ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, соңғы 5 жылда өндірістік жарақаттан зардап шеккендер санының өсуі 13,4%-ды құрады (2018 жылы – 2160 адам, 2019 жылы – 2111 адам, 2020 жылы – 2033 адам, 2021 жылы – 2133 адам, 2022 – 2449 адам). 2020 жылдың салыстырмалы түрде төмен көрсеткіші ковид пандемиясымен байланысты, онда көптеген кәсіпорындар өз өндірістерін тоқтатуға мәжбүр болды.

2023 жылы Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Еңбек ресурстары орталығының мәліметтері бойынша еліміздің кәсіпорындарында 1 474 адам жарақат алған, бұл өткен жылмен салыстырғанда 0,6%-ға артық. Оның ішінде 251 адам қайтыс болды, бұл 2022 жылмен салыстырғанда 22,8%-ға артық, ал 1 223 адам мүгедектікке байланысты зейнетке ерте шығуға мәжбүр болды.

Бұл ретте, Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ведомстволық статистикасы (1 465 зардап шеккен) мен ҚР СЖРА ҰСБ ресми статистикасы (2 449 зардап шеккен) арасында айтарлықтай айырмашылықтар (2 есе) бар екенін атап өткен жөн. Ведомстволық статистикада жарақат алған жұмысшылар мен еңбек шарты бойынша жұмысқа орналасқандар есепке алынады, ал ресми статистика медициналық мекемелерге жүгінген адамдардың санына негізделеді. «Ведомстволық» адамдар әлеуметтік және материалдық көмек алады. Ал, «ресмилер» қатарынан жылына 1000-ға жуық адам өндірістік жарақат алса да әлеуметтік көмексіз қалады.

Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) 100 мың қызметкерге шаққандағы өліммен аяқталатын өндірістік жарақаттар бойынша дүниежүзілік рейтингінде Қазақстан 4,3 көрсеткішімен, 83-тің ішінде 58-ші орында, бұл әлемнің дамыған елдерімен салыстырғанда айтарлықтай жоғары, Германияда – 0,7, Жапонияда – 1,5. Сонымен қатар, ХЕҰ индикаторы бойынша жасырын жарақаттардың жоғары деңгейі бар, ол өліммен аяқталмаған және өліммен аяқталатын жағдайлардың арақатынасымен анықталады. 2022 жылдың соңында Қазақстанда бұл көрсеткіш 11:1 (Финляндия – 5750:1, Германия – 1811:1) болды.

Дәстүрлі түрде елдегі ең жарақаттанған салалар тау-кен өнеркәсібі, металлургия және құрылыс салалары болып табылады, оларда жалпы санның 31,4%-ы жарақат алған.

Жазатайым оқиғалардың негізгі себептері жәбірленушінің өзінің өрескел абайсыздығы – 33,3%, жұмысты қанағаттанарлықсыз ұйымдастыру – 28,1%, қауіпсіздік және еңбекті қорғау ережелерін бұзу – 9,3% және басқалары – 8,4%.

Бүгінгі таңда өндірістік жарақаттар мемлекет пен бизнеске экономикалық шығын әкеледі, өйткені олар жыл сайын өсіп келеді. 2023 жылы Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан (МӘСҚ) еңбекке қабілеттілігін жоғалтқан 100 мыңнан астам адам (2022 жылы 97,6 мың) 38,7 млрд.теңге сомасында әлеуметтік жәрдемақы алды, бұл 2022 жылмен салыстырғанда 27%-ға артық. Сондай-ақ, асыраушысынан айырылған 64,3 мың (2022 жылы 61,4 мың) отбасына 26,8 млрд теңге төленді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 26%-ға артық. Отбасының коэффициенті 3,6 болса, жыл сайын орта есеппен 500-ден астам бала мен әйел жалғыз асыраушысыз қалады.

Ел кәсіпорындарының жазатайым оқиғалардан тікелей шығыны (ақшалай) 2022 жылы 4,1 млрд теңгені құрады, бұл 2021 жылмен салыстырғанда 56%-ға артық. Бұл ретте кәсіпорындардың экономикалық шығындары жанамаларды (тоқырау, кәсіпорынның тоқтап қалуы) есепке алғанда тікелей шығындардан 2,5-4 есе жоғары бағаланады.Мысалы, ЭЫДҰ елдерінде өндірістік жарақаттар мен кәсіптік ауруларға байланысты экономикалық шығындар ЖІӨ-нің 3%-ына жетеді. Еңбекті қорғау саласындағы қазақстандық шындықты ескере отырып, бұл көрсеткіш 6 пайызды құрайды, бұл ел бюджетінің денсаулық сақтау саласына бөлінетін жыл сайынғы шығыстарына сәйкес келеді деп қорытынды жасауға болады.

Бүгінгі таңда азаматтардың салауатты және қауіпсіз еңбек жағдайларына конституциялық құқықтарын жүзеге асыруды қамтамасыз ету – елдегі мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін елімізде жұмысшылардың денсаулығы мен қауіпсіздігін сақтауға бағытталған кешенді шаралар қабылдануда. Атап айтқанда, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша стандарттар енгізілді, оған 536 кәсіпорын қосылған «нөлдік жарақат – Vision Zero» тұжырымдамасы насихатталуда.

2023 жылы 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек тұжырымдамасы әзірленіп, қабылданды. 2024 жылы Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жанынан еңбек инспекциясын жергілікті атқарушы органдардан министрлікке беріледі және жеке Мемлекеттік еңбек инспекциясы жөніндегі комитет құрылады.

Бұл шаралардың барлығы Қазақстанда еңбекті қорғаудың маңыздылығын көрсетеді. Дегенмен, қабылданған шараларға қарамастан, елімізде өндірістік жарақаттану деңгейі әлі де жоғары.

Бұл жағдайдың себептерінің бірі жұмыс берушілерді еңбек жағдайын жақсартуға ынталандыратын экономикалық шаралардың жоқтығы және бақылау шараларының басымдығы болып табылады. Бұл шараның үстемдігіне қарамастан, мемлекеттік еңбек инспекторлары бір мемлекеттік инспекторға орта есеппен 1400 заңды тұлға мен 4000-нан астам жеке кәсіпкерден келетіндіктен және олардың бақылау функциясын физикалық тұрғыда атқара алмайтындығынан мемлекеттік еңбек инспекторлары өз міндеттерін орындай алмай отыр.

Сонымен қатар, қаржылық мүмкіндіктердің жоқтығы, сондай-ақ қолданыстағы еңбекті қорғау стандарттары мен ережелерінің жетілдірілмегендігі көптеген кәсіпорындарда еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша инженерлердің болмауына әкелді.

Мұндай мамандар болса да, бұл жауапкершілік жиі біріктіріледі. Осылайша, ресми деректер бойынша олардың саны республика бойынша 18 мыңға жуық болуы керек, бірақ іс жүзінде 2,4 мың болып табылады, бұл еңбек заңнамасының талаптарынан 7,5 есеге төмен (ҚР Еңбек кодексінің 202-бабы). 50 адамнан асатын кәсіпорындардың штатында еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша маман болуы керек).

Бұл мәліметтерді ХЕҰ есептері растайды, мұнда Қазақстанда 10 000 қызметкерге 0,3 ғана еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау маманы келеді, ал, мысалы, Қытайда – 2,4, Германияда – 1,4, Латвияда – 1,3.

Бұл ретте үкімет 2024 жылға экономикалық ынталандыратын бірден-бір шара – екі құрамды сақтандыру тарифін енгізуді жоспарлап отыр. Үкіметтің айтуынша, бұл 2030 жылға қарай жұмысшыларды жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жүйесімен қамтуды 90%-ға дейін арттырады.

Дегенмен, қазірдің өзінде жұмыс берушілердің қызметкерлерді сақтандыруға деген қызығушылығының төмендеуі байқалады, өйткені зардап шеккен қызметкерлерге өтемақы төлеуге байланысты қаржылық жүктеме сақтандыру ұйымдарынан жұмыс берушілерге ауысты. Нәтижесінде заңды тұлғалардың 32%-ы ғана қызметкерлерді жазатайым оқиғалардан сақтандырды. Жұмысшылардың 54%-ы ғана сақтандыру жүйесімен қамтылған. Сонымен қатар, статистикада көлеңкелі жұмыспен қамтылған жұмысшылар есепке алынбайды.

Осылайша, еңбекті қорғаудың ұлттық жүйесі экономикалық ынталандыру шараларын кеңінен енгізу және мемлекеттен жұмыс берушіге жауапкершілікті қайта бөлу мақсатында қайта жүктеуді талап етеді. Мемлекет жұмыс берушiлердiң өз кәсiпорындарындағы еңбек жағдайларын жақсартуға мүдделiлiгiне ықпал ететiн құқықтық және экономикалық жағдайларды жасауға тиiс.

Дүниежүзілік тәжірибеде өндірістік жарақаттануды төмендетуге салық жеңілдіктерін, субсидияларды, жеделдетілген амортизацияны, инвестицияларды ынталандыруды және сақтандыру сыйлықақыларын азайтуды қоса алғанда, әртүрлі экономикалық шаралар арқылы қол жеткізіледі.

Шетел мемлекеттерінің еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын экономикалық ынталандыру тәжірибесін салыстырмалы талдау тәжірибемізде қолдануға болатын қызықты механизмдерді анықтады:

• Қауіпсіз жабдықты сатып алатын (Франция, Германия, Ирландия, Италия және Ұлыбритания тәжірибесі) немесе еңбек қауіпсіздігінің белгілі бір стандарттарын (Жапония мен Оңтүстік Корея тәжірибесі) сақтауға тырысатын бизнес үшін салық жеңілдіктері.
• Қауіпті және ескірген жабдықты баланстан есептен шығару (Голландия), сондай-ақ еңбекті қорғау қорларын (Финляндия және Швеция) құратын компанияларға салық жеңілдіктері арқылы жеделдетілген амортизация. Сонымен қатар, әртүрлі елдердегі қолданыстағы экономикалық ынталандыру жүйелері жалпы еуропалық нарықтағы сауда еркіндігіне әсер етпейді.
• Дүниежүзілік тәжірибеде қауіпсіз жабдықты (ЭЫДҰ) сатып алуға мемлекеттік субсидиялар мен жеңілдікті несиелер кеңінен қолданылады.
• Сақтандыру сыйлықақыларын саралау. Еңбекті қорғау саласында оң нәтижелерге қол жеткізген кәсіпорындар базалық тарифтің 10-нан 40%-ға дейін жеңілдік ала алады (Ресей, Оңтүстік Корея, Италия және т.б.). Канада мен Францияда еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау шығындары неғұрлым жоғары болса, сақтандыру тарифі соғұрлым төмен болады.

Еңбек қауіпсіздігін ынталандырудың шетелдік тәжірибесіне шолу бүкіл әлем елдерінің еңбек жағдайлары мен қауіпсіздікті жақсартуға экономикалық әсер ету мәселелеріне үлкен көңіл бөлетінін көрсетеді. Еңбек қауіпсіздігін ынталандырудың әртүрлі механизмдерін қолдану жарақат алу қаупін азайтып қана қоймайды, сонымен қатар еңбек өнімділігін арттырады, өндіріс шығындарын азайтады және бәсекеге қабілеттілікті арттырады.

Қазақстандағы еңбек қауіпсіздігін басқарудың қолданыстағы жүйесі қазіргі уақытта жұмысшылардың өндірістегі жарақаттары мен ауруларын азайтуға көмектеспейді, жұмыс берушілерді еңбек жағдайларын жақсартуға ынталандырмайды және олардың алдын алуға емес, оның зардаптарын өтеуге бағытталған.

Бағаның айтарлықтай өсуі энергия тасымалдаушыларға (Түркия — 151,3%, Греция — 122%, Латвия — 90%, Ұлыбритания — 42,3%, АҚШ — 41,6%, Испания — 40,7%, ГФР — 35,7%) және азық — түлікке (Түркия — 93,9%, Греция-40%, Венгрия-20%, Ресей-19,5%, Латвия – 16,6%, Өзбекстан — 16,5%, ГФР — 14,8%, Испания — 12,9%, Ұлыбритания -12,7%, АҚШ — 10,4%).

Әлемде инфляцияға қарсы саясат шеңберінде Азық түлік пен отын бағасын тежеу мақсатында мынадай шаралар қолданылады:

I. бағаны реттеудің жанама механизмдері

-Қаржылық және баға тұрақтылығын қолдау үшін ақша-несие саясатын қатаңдату және базалық мөлшерлемелерді көтеру. Мәселен, АҚШ–та базалық мөлшерлеменің диапазоны жылдық 1,5-1,75% — ға (0,75 п.п.) дейін көтерілді, Ұлыбритания маусым айында негізгі мөлшерлемені 1,25% — ға (0,25 п. п.) дейін көтерді, Өзбекстан наурыз айында базалық мөлшерлемені 17% — ға (3 п. п.) дейін арттырды.

— Жеңілдікті салық салуды қолдану, ҚҚС ставкаларын төмендету. Испания электр энергиясына ҚҚС-ты 5% — ға дейін төмендетті (қуаты 10 кВт-тан аз қондырғылар үшін және бассейннің бағасы 45 еуродан (21,9 мың теңге) асқанға дейін, электр энергиясын өндіруге салынатын салықты тоқтата тұру және арнайы электр энергиясына салынатын салықты 0,5% — ға дейін төмендету. Ұлыбритания жанармай салығын 5 пенске (29,1 теңге), Германияның Федералды Үкіметі қазба отынына салықтар мен баждарды (бензин — 29,55 цент (138 теңге), дизель — бір литр отынға 14,04 цент (66 теңге) төмендетті.

— Кедендік баждар мен жеңілдіктер. Ресейде астық экспортына өзгермелі баж салығы енгізілді (17,5 млн.т. мөлшеріндегі тарифтік квота, одан асатын көлемде астық экспортына әкетілетін өнімнің кедендік құнының 50% — в, бірақ бір тонна үшін 100 еуродан (48,7 мың теңге) кем емес баж салынатын болады). Өзбекстанда кедендік жеңілдіктердің мерзімін ұзарту, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеушілер үшін әкелінетін ауыл шаруашылығы шикізатына, жабдыққа, қосалқы бөлшектерге қатысты кедендік преференцияларды қолдану тапсырылды.

— Жеңілдетілген несиелеу. Өзбекстанда банктер кәсіпкерлерге шикізат сатып алуға және ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің айналымын жылдық 7% мөлшерлемемен ТОЛЫҚТЫРУҒА қосымша 10 триллион сома (438,6 млрд.теңге) «револьверлік» кредит береді.

— Бюджеттен субсидиялау және субсидиялау. Ресейде ұн өндірушілер үшін бидай сатып алуға байланысты шығындардың бір бөлігін өтеуге субсидиялар қарастырылған. Өзбекстанда азық-түлік өнімдерін өндіру үшін 300 мың гектардан астам жер бөлініп, ақшалай қаражат бөлінеді (анықтама ретінде: тұқымдар мен көшеттерді сатып алу және жеткізу үшін – 300 млрд. сом (13,2 млрд. теңге), 135 мың га тыңайған жерлерді игеру үшін – 170 млрд. сом (7,5 млрд. теңге), суару желілерін жөндеу және қайта жаңарту, 3,5 мың сорғы орнату, сорғы құбырларын жөндеу және 281 ұңғыманы бұрғылау – 300 млрд. сум (13,2 млрд. теңге).

 II.Баға процесіне мемлекеттің тікелей араласуы

— Бағалар мен тарифтерді белгілеу немесе төмендету. Өзбекстанда азық-түлік тауарларын тасымалдаушылар үшін теміржол тарифтері 50% — ға дейін төмендетілді.

— Бағаны тоқтату. Испания Бутан баллонының бағасын 19,55 Еуро (13,5 кг үшін 9,5 мың теңге) деңгейінде «қатырды». Ресейде өндірушілер мен бөлшек сауда желілері арасында қант пен күнбағыс майының бағасын уақытша тоқтату қолданылады (құны 1 кг. қант — көтерме саудагерлер үшін 36 рубльден (275 теңге) және бөлшек сатып алушылар үшін 46 рубльден (352 теңге) жоғары емес, 1 литр май-95 рубль (727 теңге) және 110 рубль (842 теңге) тиісінше). Венгрияда тұтыну тауарларының бағасы қатып қалды (қант, бидай ұны, күнбағыс майы, шошқа еті, тауықтың төс еті, сүт), және отын (бір литр отынға 5 цент субсидия).

— Белгілі бір уақыт кезеңіне бағаның ықтимал өсу шегін белгілеу. Ресей мен Өзбекстан айына бір рет шекті бөлшек сауда бағаларын белгілейді. Ресейде ірі сауда желілері көкөністерге, сүт өнімдеріне, қант пен нанға 5% үстеме бағаны белгілейді. Испанияда табиғи газға реттелетін тарифті көтеруге шектеу ұзартылады, 2022 жылдың желтоқсанына дейін тұрғын үйді жалға алу бағасын көтеруге 2% шектеу енгізіледі.

— Тұрақтандыру азық-түлік қорының функцияларын кеңейту. Тұрақтандыру қорларының өлшемі посткеңестік кеңістіктегі елдерге тән, Еуропа мен Америка елдері ұқсас құралдарды пайдаланбайды. Осылайша, Ресейде ауылшаруашылық өнімдерінің, шикізат пен азық-түліктің мемлекеттік резерві құрылды. Мемлекет нарықтағы төмен бағамен фермерлерден өнімді форвардтық сатып алуды жүзеге асырады, ал бағаның өсуімен олар тапшылық пен бағаның өсуін болдырмай, нарықты өнімдермен толтырады.

III. Халықтың осал топтарына атаулы әлеуметтік көмек. (Өзбекстан, Испания, Ұлыбритания, АҚШ, Германия, Греция, Латвия, Түркия)

Инфляцияның бақылаусыз өсуі, ең алдымен, адамдардың әлеуметтік осал санаттарына әсер етеді, бұл әлеуметтік шиеленістің өсуіне әкеледі. Осыған байланысты, кейбір мемлекеттер халықтың осы санатын қолдау бойынша бірқатар шаралар қабылдады.

Ұлыбританияда барлық әлеуметтік осал отбасыларға коммуналдық қызметтер үшін жеңілдіктер (400 фунт стерлинг (231,9 мың теңге), муниципалдық салыққа 150 фунт стерлинг (86,9 мың теңге) және жәрдемақы алатын отбасыларға төлемдер (650 Фунт стерлинг; зейнеткерлерге 300 фунт стерлинг (173,9 мың теңге) және 150 фунт стерлинг (86,9 мың теңге) — мүгедектігі бар адамдарға).

Испанияда жылына 14 000 еуродан (6,8 млн.теңге) кем табыс табатын немесе активтері 43 196 еуродан (21,1 млн. теңге) кем үй шаруашылықтары үшін 200 Еуроға (97,5 мың теңге) чек беріледі.

Түркия үкіметі тек мемлекеттік қызметкерлер мен мемлекеттік сектордағы зейнеткерлердің жалақысын 41,7% — ға арттырды.

Германияның жұмыссыз тұрғындары 200 еуро (98,2 мың теңге) мөлшерінде біржолғы жәрдемақы алады, ал ай сайынғы балалар жәрдемақысы 100 еуроға (49,1 мың теңге) ұлғайды. Сонымен қатар, кәсіподақтар бизнеспен қызметкерлерге айлық жалақы мөлшерінде біржолғы сыйақы төлеуге келісті.

Грецияның әлеуметтік қорғалмаған отбасылары электр энергиясы үшін шоттар бойынша ай сайын 180 Еуро (88,5 мың теңге) жеңілдік алады. Латвияда экономикалық әлсіз отбасылар электр энергиясы үшін айына 20 Еуроға (9,8 мың теңге) дейінгі шығыстарды өтеді.

АҚШ-та халыққа атаулы көмек кеңірек. Сонымен, аз қамтылған және табысы жоқ, табысы төмен жүкті әйелдер, бала емізетін әйелдер және бес жасқа дейінгі балалар үшін супермаркеттер желісінен (Walmart, Amazon, Whole Foods,Walmart, Amazon, Whole Foods) азық-түлік тауарларын сатып алу үшін EBT (Electronic Benefit Transfer) әлеуметтік картасы арқылы жәрдемақы беруді көздейтін жеңілдікті азық-түлік сатып алу бағдарламасы (snap) бар. ALDI және т. б.). Кем дегенде 60 жастағы зейнеткерлер үшін ауыл шаруашылығы департаментінің қосымша азық-түлікпен қамтамасыз ету бағдарламасы (CSFP), сондай-ақ фермерлерде, фермерлер базарларында немесе жол бойындағы жеміс-көкөніс дүкендерінде купондар арқылы тамақтану бағдарламасы бар.

Ресейде «Москвич картасы» әлеуметтік жобасы жүзеге асырылуда, ол Мәскеудің қоғамдық көліктерінде, қала маңындағы пойыздарда, метрода және Аэроэкспресс пойыздарында тегін (көп балалы отбасылардан шыққан балалар үшін, мүгедектер және т.б.) немесе жеңілдікпен (студенттер, Студенттер, резиденттер, аспиранттар үшін) жол жүру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Москвич картасы сонымен қатар бірқатар қалалық инфрақұрылым мекемелерінде пайдаланушының жеңілдік идентификаторы ретінде қолданыла алады (Мәскеудегі 90 мұражай мен көрме залдарына «музей — балалар» жобасы аясында тегін бару, мұз айдындарына, хайуанаттар бағына және т.б. бару үшін жеңілдікті билеттер).

Қазіргі уақытта ҚР Үкіметі инфляцияға қарсы ден қою шараларының кешенін қабылдады, ол жанар-жағармай бағасын белгілеуді, әлеуметтік тауарларға шекті бағаны белгілеуді, бағаны мемлекеттік бақылау шараларын, ауыл шаруашылығы өнімдері мен басқа да азық-түлік тауарларының негізгі түрлерін тұтыну/өндірудің болжамды теңгерімін құруды, форвардтық сатып алу бойынша қаржыландыруды ұлғайту жолымен тұрақтандыру қорын нығайтуды, сондай-ақ тарифтік емес реттеу шаралары (ІҚМ, күнбағыс майы, ақ қант және шикі қант және т.б. әкетуге тыйым салу).

Сарапшылардың пікірінше, Қазақстанның былғары шикізатын тереңірек өңдеуді жолға қоюға әлеуеті зор, дегенмен, төменде көрсетілген бірқатар мәселелерге байланысты былғары өнеркәсібі келешегі жоқ болып қалып отыр.

Қазіргі уақытта республикада терілерді бастапқы өңдеу бойынша 10 кәсіпорын (Ақмола, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қостанай, Павлодар, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Алматы және Жамбыл (2 кәсіпорын) облыстары) жүк тиеу қабілеті 3,2 миллионға дейін тері және жүнді бастапқы өңдеу бойынша 14 кәсіпорын (БҚО, Атырау, Қостанай, Ақмола, Шығыс Қазақстан, Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Павлодар) (2 кәсіпорын) облыстар) қуаттылығы 40,6 мың тоннаға дейін жұмыс істейді.

Былғары және соған байланысты бұйымдар секторында небәрі 700 адам жұмыс істейді.

Анықтама үшін: Түркияда 1 миллионнан астам адам жұмыс істейтін 2 мыңнан астам кәсіпорын, Үндістанда – 2 мың (4,4 миллион адам жұмыс істейді), Ресейде – 1684 зауыт, жұмыс істейтін (42,6 мың адам) бар.

Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, 2022 жылы елімізде 3,4 миллион ірі қара және 8 мыңға жуық ұсақ мал терісі өндірілген. Алайда өңдеушілер ірі қара мал терісінің тек 14 пайызын (481 мың) бастапқы өңдеуге қабылдады. 5% (228 мың) шикізат түрінде шетелге экспортталды. Қалған 2,7 миллион тері (81%) сатылған жоқ.

Анықтама үшін: Түркияның экспорты – 2 миллиард АҚШ доллары, Үндістанның – 4,8 миллиард АҚШ доллары, Қытайдың – 37 миллиард АҚШ доллары, Ресейдің – 208 миллион АҚШ доллары.

Қой мен жылқы терілеріне қатысты жағдай одан да қиын, өңдеуші кәсіпорындар оларды мүлде сатып алмайды. Бұл 3 миллионға жуық ірі қара мал терісі және ұсақ мал мен жылқы терісінің жай ғана қоқыс жәшігіне лақтырылуына әкеліп соғады.

Қой жүнін алғашқы өңдеуге келетін болсақ, елімізде 40 мың тоннаға жуық өнім өндірілсе, оның 7 мың тоннасы немесе 18 пайызы ғана өңдеуге қабылданған.

Бүгінгі таңда шикізатты өңдеудің нашар дамуының бір себебі оның сапасының төмендігі және отандық өңдеуші кәсіпорындардың да, экспорттаушылардың да талаптарына сәйкес келмеуі болып табылады.

Мәселен, өндірілген 40 мың тонна қой жүнінің 33 пайызы ғана өңдеуге жарамды болса, ірі қара мен қой терісі бойынша да осындай жағдай.

Ауыл шаруашылығы саласындағы ғалымдардың пайымдауынша, жүнді өңдеу саласындағы күрделі жағдай генотиптік фактормен, яғни әртүрлі қой тұқымдарын шағылыстыру нәтижесінде малдың тұқымдық қасиеттерінің бұзылуымен байланысты.

Елімізде нарықта сұранысқа ие жүнді беретін меринос қойы аз. Қазір республиканың жалпы көлемінде биязы жүннің үлесі 30 пайызға жетпейді. Оның үстіне, қолжетімдісі жоғары сапалы сыныптарға сәйкес келмейді. Ал еліміздегі барлық өңдеу кәсіпорындары биязы жүнге бағытталған.

Тиісті ветеринариялық қызметтің болмауы малдың тері ауруларына әкеліп соқтырады, нәтижесінде олардың терісінде ақаулар пайда болып, жүн сапасын төмендетеді.

Шикізат сапасының төмендеуіне ықпал ететін тағы бір фактор – ауылдарда малды технологиялық союдың жоқтығы. Малды союдың 70%-ға жуығы терілерін сою мен сақтаудың тиісті технологиясы жоқ жеке шаруашылықтарда болады. Бұл да терілердің зақымдалуына және өңдеуге жарамсыздығына әкеледі.

Мәселенің шешімі ретінде, Ауыл шаруашылығы министрлігі ірі қара мен ұсақ малдың терісін ұнтақтайтын зауыт ашу туралы шешім қабылдады, Сол жерде соңғы өнім жем және желатин болады. Ал қой жүнінен қосымша құны төмен жылу сақтайтын құрылыс материалдарын шығаруды жоспарлапнып отыр.

Мұндай шешім ауыл шаруашылығын дамытудың ұзақ мерзімді мақсаттарына сәйкес келмейді, өйткені ол терілерді озық өңдеуден немесе экспорттаудан жоғары пайда алу мүмкіндіктерін жіберіп алады. Осылайша, халықаралық нарықта өнеркәсіптік сойылған және дұрыс дайындалған бір ұсақ қой терісінің бағасы $100 шегінде өзгереді. Теріні тереңірек өңдеу арқылы жоғары қосымша құн және көбірек жұмыс орындары болады.

Былғары және одан жасалған бұйымдарды өндірудің әлемдік тәжірибесін талдау көрсеткейндей, күшті шикізат базасына қарамастан мемлекеттік қолдау шараларынсыз және бизнестің жауапты көзқарасынсыз шикізатты терең өңдеуге жағдай жасау немесе ең болмағанда өнімнің ауқымды экспортын жолға қою мүмкін емес.

Осылайша, 30 жылдан астам уақыт бойы қолданылып келе жатқан шетелден былғары импортына шектеулер мен салықтан босату түріндегі өндірушілерге кең қолдау көрсеткен Түркия тәжірибесіне назар аударған жөн. Сонымен қатар, жоғары сапалы жүн мен тері алуға бағытталған асылдандыру жұмыстары да жолға қойылады.

Үндістанда былғары өнеркәсібі заманауи технологиялар мен аралас салаларды (ветеринария және т.б.) мақсатты қолдаудың арқасында күшті. Үндістан үкіметі сонымен қатар «Былғары экспорты жөніндегі кеңес», «Орталық былғары ғылыми-зерттеу институты», «Аяқ киімді жобалау және әзірлеу институты» сияқты бірқатар мекемелерді құрды. Олар ғылыми-зерттеу және өнімді экспорттау саласында өндіріске қолдау көрсетеді.

Ресей Федерациясында былғары өнеркәсібін қолдау шаралары РФ жеңіл өнеркәсібін дамыту шеңберінде ұсынылады және келесілерді көздейді:

— айналым қаражатын толықтыруға және жаңа жабдықты сатып алуға бағытталған несиелерге қызмет көрсетуге несие сомасы мен жабдық құнының 50%-ына дейін субсидия беру;
— несие сомасының 70%-ына дейін ескірген жабдықты ауыстыруға бағытталған несиелер бойынша мемлекет тарапынан банктерге кепілдік беру;
— өнеркәсіптік кеңістікті сатып алу және абаттандыру үшін 7 жыл мерзімге жылдық 5% мөлшерлемемен өнеркәсіптік ипотеканы беру және басқа да шаралар (жеңілдікті салық және әкімшілік режимдер, тауарлар экспортын субсидиялау шығындардың 80% дейін) , арнайы инвестициялық келісімшарттар).

Қалыптасқан жағдайды ескере отырып, келесі шараларды қарастыру ұсынылады:

1. Ауылдық елді мекендерде жеке қосалқы шаруашылықтар кооперативтерінің цех салуға кеткен шығындардың бір бөлігін 50%-ға дейін өтеу арқылы мамандандырылған мал сою цехтарын салуды ынталандыру;

2. Жеке қосалқы шаруашылық субъектілерінің малды өнеркәсіптік союға тапсыруын қолдау тетіктерін енгізу. Цехта тегін союды қамтамасыз ету немесе шалғай елді мекеннен мал жеткізуге кеткен шығындардың бір бөлігін өтеу ұсынылды;

3. Малдың терісі мен жүнінің сапасын сақтау үшін ветеринариялық бақылауды жақсарту және асылдандыру қызметінің сапасын арттыру бойынша нақты шараларды әзірлеу;

4. Меринос қойының тұқымын көбейтуге байланысты салықтық преференциялар арқылы жеке қосалқы шаруашылық кооперативтері мен асыл тұқымды қой шаруашылықтарын ұсақ қой шаруашылығын дамытуға ынталандыру.

Ұлттық мемлекеттік Кітап палатасының мәліметтері бойынша 2021 жылы 5197 кітап пен брошюра, оның ішінде, 91 электронды кітап шығарылды. Жалпы таралымы 12 млн. 561 мың дананы құрады. Оның 10,3 миллионы (81,7%) мектептер, колледждер мен жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар мен оқу құралдарына тиесілі, қалған әдебиеттердің үлесі 2,3 миллионнан аз.

Анықтама: Ресей Федерациясы — тиражы 389,5 млн дана болатын 108 460 кітап пен брошюра, Қырғызстан — 900,2 мың дана тиражбен 950 кітап пен брошюра (2020 ж.), Өзбекстан — 1500 кітап пен брошюра, Германия 80 мыңнан астам жаңа кітап (2019 ж.).

Кітаптардың саны бойынша Қазақстанда әрбір 100 адамға 6 басылым шығарылады. Бұл көрсеткіш тәуелсіздік жылдарында 8 есеге төмендеді (1990 жылы – 100 адамға 50 кітап).

Шығарылған кітаптар саны 2020 жылмен салыстырғанда 437 данаға өсті (+8,3%), бірақ жалпы таралымы 953 данаға төмендеді.

Басылымның тілі негізінен мемлекеттік тілде – 57%, орыс тілінде – 36,8%, ағылшын тілінде – 4,9%, басқалары – 1,3% (неміс, қытай және т.б.).

Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, елде басылым бойынша қызмет көрсететін 271 кәсіпорын жұмыс істейді.

Кітап шығарудың негізгі кәсіпорындары жеке бизнес субъектілері болып табылады. Олардың кітап шығарудағы үлесі 84%, ал мемлекеттік кәсіпорындардың үлесі 16% құрайды.

Кітап шығару негізінен Астана (1041 кітап) және Алматы (2183 кітап) мегаполистерінде шоғырланған. Қарағанды облысында 410 кітап, Ақмола облысында 301 кітап, басқа өңірлерде 1256 кітап шығарылды.

Қазақстандағы негізгі кітап шығаратын баспалар: «Қазақ энциклопедиясы», «Астананың іскерлік әлемі», «ALTAIR», «Алматыкітап баспасы», «Атамұра», «Мектеп», «Фолиант», «LEM баспасы».

2022 жылы қазақстандық баспалар 35,9 млрд теңгеге қызмет көрсетті, бұл 2021 жылмен салыстырғанда 43,4% — ға аз (74,9 млрд теңге).

Кітап шығарудың төмен болуының себептерінің бірі — тапсырыс көлемінің аздығы. Орташа таралымы 266 кітапты құрайды, ал мемлекеттік тапсырыс шеңберінде жыл сайын 150-160 кітап атаулары жарияланады, бұл кітап шығарушылар үшін экономикалық жағынан тиімсіз.

Бұған қоса, мемлекет тарапынан қаржыландыратын кітаптарды сату мәселесі бар. Тәжірибе көрсеткендей, мемлекеттік ақшаға шығарылған ешнәрсені сатуға болмайды, өйткені тиісті мүлік қалыптасады, бұл сатудан түскен пайданы тартуға әкелмеуі керек.

Кітап шығарудағы қиын жағдай оқу әдебиетін аударумен және зияткерлік кеңістіктің дамымауымен де байланысты. Жарияланған кітап ресейлік немесе батыстық аударма авторларының деңгейінде болуы керек, өйткені сұраныс дәл соларға бағытталған және Қазақстанға арналмаған.

Қазақстандық нарықта кітап өнімдерін шығаратын, оның ішінде көркем әдеби кітаптарының 90%-на дейін ұсынатын, ресейлік баспа дистрибьютерлер үлесінің көп болуы (40 компания) бұл жағдайды қиындата түседі.

Мәселен, 2021 жылы Қазақстан Ресей Федерациясынан баспа өнімдерін импорттау бойынша 1-ші орынды иеленді. Құны бойынша әкелінген кітаптардың көлемі 14,7 миллион долларға бағаланды.

Анықтама: Беларуське-13 млн. доллар, Украинаға-9,4 млн. доллар, Өзбекстанға – 9,5 млн.доллар.

Кітап қорының кітапхана санына қатысты жағдайы көңіл толтырар жағдайда емес. Статистикаға сәйкес, кітапханалар мен кітап қорының төмендеуі байқалады.Мысалы, 10 жыл ішінде (2012 жылдан 2022 жылға дейін) 275 данаға (3917 данаға дейін) және 5,4 млн.кітапқа (111,6 млн. кітапқа дейін) қысқарған. Бұл ретте 2022 жылға қарай кітапханаларға келушілер саны 5,3 млн. адамға (51,2 млн. келушіге дейін), ал кітап қорын пайдаланушылардың саны 1,5 млн. адамға (6,2 млн. пайдаланушыға дейін) өсті. Бұл статистика өте қайшылықты және деректердің дұрыстығына күмән тудырады, өйткені 1995 жылы кітапханалардың саны 7352 дана болды, ал пайдаланушылар саны 5,8 млн.адам болды. Кітапханалар санының азаюына қарамастан пайдаланушылардың өсуі 2021 жылы халықтың оқу белсенділігін 2025 жылға қарай 40% — ға дейін арттыруға бағытталған «Ұлттық рухани жаңғыру» ұлттық жобасы шеңберінде «Оқырман ұлт» жобасын іске асырудың басталуымен байланысты болуы мүмкін.

Баспагерлерді қолдау жөніндегі мемлекеттік шаралар көбінесе оқу және қоғамдық маңызы бар әдебиеттерді басып шығаруға тапсырыс берумен шектеледі. Бұл ретте баспагерлерді көркем, іскерлік, балалар және басқа да әдебиеттердің бәсекелес нарығында жұмыс істеуге ынталандыратын салық шаралары жоқ.

Халықаралық баспагерлер қауымдастығының мәліметтері бойынша 39 елде кітап шығарушылар үшін нөлдік ҚҚС ставкалары белгіленген (Ұлыбритания, Ирландия, Үндістан, Бразилия, Мексика, Норвегия). Бірқатар елдерде олар төмендетілген. Италияда 4%, жалпы 22%-дан, Германияда 7% (19%), Түркияда 8% (20%), Ресейде 10% (20%). Бүгінгі таңда Қазақстанда ҚҚС мөлшерлемесі 12% құрайды. Салық реформасы шеңберінде ҚҚС-ты 16%-ға дейін арттыру мәселесі талқылануда.

Сонымен қатар, мемлекет тарапынан жазушылар мен ақындарды қолдауы байқалады. Мәселен, қазақстандық жас жазушылар мен ақындарды мемлекеттік қолдау мақсатында жыл сайын қазақстандық жас жазушылар мен ақындарға арналған арнайы Президенттік әдеби сыйлық (18 жастан 35 жасқа дейін) келесі номинациялар бойынша беріледі:

1) «Проза»;
2) «Поэзия»;
3) «Драматургия»;
4) «Балалар әдебиеті».

Президенттік сыйлыққа ие болған адамдарға «Қазақстандық жас жазушылар мен ақындарға арналған арнайы президенттік әдеби сыйлықтың лауреаты» атағы беріледі, диплом, төсбелгі және ақшалай сыйақы беріледі.

Сондай-ақ жыл сайын мәдениет саласындағы Мемлекеттік стипендия беріледі. 2022 жылы оған 75 адам ие болды. Олардың қатарында Олжас Сүлейменов, Мырзатай Жолдасбеков, Дулат Исабеков, Төлен Әбдікұлы, Смағұл Елубай, Күләш Ахметова, Ханбибі Есенқарақызы, Ақуштап Бақтыгереева, өнер қайраткерлері Асанәлі Әшімов, Сәбит Оразбаев, Тұңғышбай Жаманқұлов сияқты танымал ақындар мен жазушылар бар.

Мәдениет және ақпарат министрлігі жазушыларды қолдау аясында «АЙБОЗ» ұлттық әдеби сыйлығын өткізеді және қоғамдық маңызы бар әдебиеттерді шығарады.

1. «АЙБОЗ» ұлттық әдеби сыйлығы жазушылар мен баспагерлерге мемлекеттік қолдау көрсету және көтермелеу мақсатында ұйымдастырылады.

Сыйлық жеті номинацияда ұсынылған: «Үздік проза», «Үздік поэзия», «Үздік драматургия», «Үздік әдеби аударма», «Үздік балалар әдебиеті», «Үздік комикс», «Үздік кітап дизайны».

Барлық номинациялар бойынша сыйақы мөлшері — 5 000 000 теңге

2. Қоғамдық маңызы бар әдебиеттерді басып шығару — қоғамның рухани-білім беру және зияткерлік-мәдени әлеуетін арттыруға бағытталған өзекті шығармалар.

Іріктеу әдебиеттің келесі түрлері бойынша жүргізіледі:

1) энциклопедиялық және анықтамалық әдебиеттер;
2) балалар мен жасөспірімдерге арналған әдебиеттер;
3) мәдениет және өнер туралы әдебиет, оның ішінде ноталық әдебиет (ноталық шығармаларда ноталар шығарманың жалпы көлемінің кемінде 50% құрайды);
4) көркем әдебиет;
5) танымдық әдебиет;
6) қоғамдық-саяси әдебиет;
7) көркем емес әдебиет;
8) аударма әдебиеті;
9) мерейтойлар мен атаулы күндерге арналған әдебиеттер.

Осылайша, кітап шығару елде болғанымен, шетелдік баспагерлерге қарағанда бәсекелестік артықшылықтарға ие емес. Мемлекет тарапынан шешуші шаралар талап етіледі:

1. Кітап шығаруды, кітап таратуды және оқуды қарқынды дамыту үшін құқықтық кеңістік құру;
2. Экономикалық шара — кітаптың құнын төмендетуге ықпал ететін салық салу саласындағы мемлекеттік саясатын жүргізу;
3. Әлеуметтік-мәдени — қоғамдық санаға кітап пен оқу культін енгізуге ықпал ету

______________

Мәселен, Қазақстан Республикасының Ақпараттық доктринасының деректеріне сәйкес, бүгінгі таңда азаматтардың тек 9%-ы ғана баспа басылымдарын ақпараттың негізгі көзі ретінде атап өткен.

Баспа құралдарына сұранысты төмендетудің негізгі факторларының бірі аудиторияның ақпарат алудың баламалы арналарына көшуі болып табылады: теледидар, интернет-басылымдар, әлеуметтік медиа. Анықтама: USAID қаржылық қолдауымен жүргізілген Internews зерттеуінің деректері бойынша Қазақстандағы негізгі ақпарат көздері әлеуметтік желілер (45,7%), интернет-сайттар (42,8%), теледидар (30,4%) болып табылады.

Баспасөз нарығының онлайн БАҚ-қа қарай бет бұруы бірқатар факторлармен түсіндіріледі:

1. Газеттерде жарияланған ақпарат оқырмандарға газеттер мен журналдардың уақтылы жеткізілмеуіне байланысты өзектілігін жоғалтады.

2. Ақпаратты онлайн платформаларда орналастыру экономикалық тұрғыдан тиімдірек. Анықтама: қағазға және типографиялық шығындарға жұмсалатын шығындар баспа басылымдарының барлық шығындарының шамамен 70% құрайды, бұл ретте 2022 жылдың қорытындысы бойынша елдегі қағаз және қағаз өнімдері 16,4% — ға қымбаттады.

3. Интернет – бұл ақпарат ағынында адаспау үшін іздеу жүйелерін және ақпаратты жіберуге арналған сілтемелерді пайдалануға мүмкіндік беретін қол жетімді ақпарат көзі.

Баспа құралдарының танымалдылығының төмендеуі жарнама берушілердің қызығушылығына да әсер етеді, бұл, мысалы, аудиторияның тартымдылығына байланысты. Соңғы 5 жыл ішінде Қазақстанда баспа басылымдарында жарнаманы орналастырудың теріс динамикасы байқалады. Мәселен, баспасөздегі жарнама нарығының көлемі 2018 жылы 33,4%-ға, 2019 жылы 32,6%-ға, 2020 жылы – 38,9%-ға, 2021 жылы – 1,6%-ға, 2022 жылы – 12,2%-ға төмендеді.

Бұл ретте, Қазақстанда баспа құралдарын қаржыландырудың негізгі көздері мемлекеттік бюджеттен тікелей нысаналы субсидиялар – «мемлекеттік ақпараттық тапсырыс» және жарнаманы орналастыру болып табылады.

Алайда, Дүниежүзілік газет және жаңалықтар қауымдастығының (WAN-IFRA) зерттеу нәтижелеріне сәйкес, баспа басылымдарының басты проблемасы жарнамалық кірістердің төмендеуі емес, инновациялармен айналысқысы келмеуі (digital-технологияларды, жаңа форматтағы баспаханаларды, заманауи орналасу принциптерін және т.б. пайдалану).

Жалпы, бұқаралық ақпарат құралдарының қағаз нұсқаларынан оқырмандардың кетуі бүкіләлемдік үрдіс болып табылады. Мерзімді басып шығарудың Батыс нарығындағы басты тенденциялардың бірі газеттер мен журналдардың қағаз форматынан толық бас тарту немесе оларды онлайн нұсқаларымен толықтыру болып табылады. COVID-19 коронавирустық пандемиясы цифрлық форматқа көшу процестерін жеделдете отырып, оқу саласындағы өзгерістерді де күшейтті.

Анықтама: Ұлыбританияда басылымдардың таралымы ковидке дейінгіден 39 – 40%-ға төмендеді: «Evening Standard» күнделікті таралымы 800 мың данадан карантин енгізгеннен кейін 423 мың нөмірге дейін түсті, «Metro» таралымы 1,3 млн данадан 400 мыңға дейін қысқарды. Австралиядағы News Corp Медиа корпорациясы жүзден астам газетті басып шығаруды тоқтатты, олардың 36-сы толығымен жабылды, ал қалғандары цифрлық форматқа көшті («Manly Daily», «Parramatta Advertiser», «inner West Courier» және т.б.).

Атап айтқанда, «New York Times» аудиториясының 55%-ы, «USA Today» аудиториясының 48%-ы және «Wall Street Journal» журналының 44%-ы басылымдарды көбіне интернетте оқитындарын мәлімдеді.

Осыған қарамастан, Африкада, Таяу Шығыста, Азия-Тынық мұхиты аймағында, сондай-ақ Ресейде баспа құралдарының танымалдығы сақталуда. Мысалы, Жапонияда «Асахи Симбун» ірі газеттерінің бірінің таңертеңгі таралымын 8 миллионнан астам адам оқиды, әр түрлі таңғы газеттердің жалпы таралымы 24,4 миллион дананы құрайды. Қытайда «Нанфанг дейли» аймақтық күнделікті газеті (Оңтүстік Гуандун провинциясында таратылады) 9 миллион данамен шығады, «Жексенбілік Нанфанг» апталығы 108 миллион данамен шығарылады. Сонымен қатар, әлемдегі ең көп басылған 15 газеттің тізімінде 5 үнді және 2 қытай басылымдары бар, әлемдегі ең көп оқылатын 10 газеттің тізіміне 2 жапон, 2 үнді және 1 қытай басылымдары кіреді.

Анықтама: Жапонияда тұрғындардың шамамен 51%-ы күн сайын газет оқиды, жапондықтардың 89%-ы айына кемінде бір рет газетке жүгінеді.

Бұл жағдай бірнеше факторларға байланысты:

• Халықтың сауаттылық деңгейін арттыру (Үндістан, Африка елдері);

• Газет оқу арқылы іскер топтар арасында құрмет, имидж аурасын құру (Үндістан, Қытай);

• Баспа медиа-индустриясын коммерцияландыру (Қытай, Жапония);

• Интернетке қол жетімділіктің төмен деңгейі, әсіресе шалғай аймақтарда (Ресей, Үндістан, Африка елдері);

Анықтама: Ресейде шағын қалалар мен ауылдарда баспасөзбен қамтылу 61%, ал ірі қалаларда 57% жетеді.

• Журналистика сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың тежеуші факторы және тиімді құралы болып табылады (Жапония, Оңтүстік Корея).

Анықтама: жапондықтардың 64,3%-ы газеттерді ең сенімді және ақиқатқа жақын БАҚ деп санайды, 67,9%-ы газет материалдарын дәл және тексерілген деп атайды, 50,6%-ы газет ақпаратының бизнестегі пайдалылығын атап өтті, 50,5%-ы газеттерді білім деңгейін көтеру үшін пайдаланады.

БАҚ баспа секторының танымалдылығын сақтау бойынша үздік тәжірибелерді зерделеу мақсатында халықаралық тәжірибеге талдау жүргізілді, бұл баспасөз нарығындағы келесідей трендтерді анықтауға мүмкіндік берді:

БАСПА ҚҰРАЛДАРЫ АНАЛИТИКАЛЫҚ АҚПАРАТ АЛУ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕ

Баспа құралдары оқиғаларды талдаумен, себеп-салдарлық байланыстарды орнатумен, бағалаулармен және қорытындылармен байланысты. Мысалы, Ресейде көптеген баспа құралдары оқырманға өзекті шындықтың өзара байланысын түсінуге көмектесетін баяндаманың аналитикалық түрі тән. Мәселен, ресейлік мерзімді басылымдар арасында жетекші орынға ие «Аргументы и факты» газеті экономика, саясат, мәдениет, денсаулық сақтау салаларынан бірқатар аналитикалық мақалалар, соның ішінде түсініктемелер мен болжамдар шығарады.

Анықтама: Сан-Франциско мемлекеттік университетінің зерттеулеріне сәйкес, газет беттерінде орналастырылған ақпаратты аудитория интернеттегі, теледидардағы және радиодағы ұқсас материалдармен салыстырғанда анағұрлым мазмұнды және аз жалықтырғыш деп қабылдайды.

ГАЗЕТТЕР МЕН ЖУРНАЛДАР ПРЕМИУМ ӨНІМ РЕТІНДЕ

АҚШ пен Еуропа елдерінде жиі қолданылатын премиум контенттің идеясы – оқырманға тек ерекше контент ұсынылған кезде ғана ақша төлейді. 2012 жылы цифрлық форматқа толық көшетінін жариялаған американдық «Newsweek» журналы 2014 жылы баспа нұсқасына қайта оралды. Алайда, баспагер премиум ақпараттық өнімге жазылуға баса назар аудара отырып, жаңа модель ұсынды. «Expressen» Швед таблоидында премиум контент 2019 жылы орналастырыла бастады, ал премиум сегмент іске қосылғаннан бері газетке 60 мыңға жуық оқырман жазылды. Осыған ұқсас жағдай Швецияның ең үлкен күнделікті таңертеңгілік газетінде «Dagens Nyheter»-де болды, ол эксклюзивті сюжеттер мен тергеулер шығара бастады.

ТЕХНОЛОГИЯЛАР МЕН ИННОВАЦИЯЛАРДЫҢ ҚАҒАЗ БАСЫЛЫМДАРЫМЕН ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ

Швецияда 2013 жылы Meganews желісінің алғашқы дүңгіршегі пайда болды, онда кез-келген адам дүңгіршектегі журналды/газетті басып шығара алатын шағын баспа машинасы орналасқан. «Сұраныс бойынша басып шығару» деп аталатын баспахана шығындарына алаңдайтын газеттер мен журналдар үшін тамаша мүмкіндік болды.

2013 жылы Ұлыбританияда «Guardian» газетті сайттағы контентті пайдаланып автоматты түрде жасауды шешті. Серіктес сервис және бұрынғы «Guardian» бағдарламашысы әзірлеген алгоритмді пайдалана отырып, редакторлар сайтта жарияланған материалдардан газет жасай алатын болды. Алгоритм материалдарды мәтін көлемі мен фотосуреттердің өлшемі бойынша берілген параметрлерге сүйене отырып таңдап, макетті өзі қалыптастырды және оны баспаханаға жіберіп отырды. Басылған басылым негізінен кафеде таратылды.
2013 жылы Италияда CSQ баспаханасы Еуропадағы алғашқы HP «саптамасын» іске қосты, ол әртүрлі басылымдардың, соның ішінде шетелдіктердің газеттерін қашықтан басып шығаруды ұсынды. CSQ бизнес моделі мыналарды қамтиды: баспахана баспагерден газетке «көшірме лицензиясын» сатып алады, содан кейін CSQ-ге қажетті көшірмелер санын басып шығарады және сатады. Баспагер тек жаңа нөмірдің pdf файлын жіберіп, ақшасын алуы керек. Осылайша, туристер мен мигранттар сүйікті газетін өз елінде шыққан кезде баспа түрінде ала алатын болды. Анықтама: Ресейлік «Коммерсантъ» және «Ведомости» газеттері итальяндық CSQ баспаханасының алғашқы серіктестері болды.

ТАРАТУ АРНАЛАРЫН ӘРТАРАПТАНДЫРУ

2020 жылы «Комсомольская правда» баспа үйінің барлық баспа өнімдерінің сатылымы (кітаптар, газеттер, журналдар) wildberries.ru, ozon.ru, labirint.ru жетекші платформаларында баспа өнімдері пайда болғаннан кейін 35-40%-ға өсті. Сондай-ақ, ірі бөлшек саудагерлер («Пятерочка», «Азбука вкуса», «Окей», «Лента», «Перекресток» және т.б.) газетті өздерінің онлайн-ассортиментіне енгізді.

«Комсомольская правда» газеті өз басылымдарын жарнама берушілер үшін тартымды оқырмандардың 33 нақты тобына тегін тарату бағдарламасын кеңейтті. Таратылу құралдар ретінде атаулы жазылымдар, бизнес-орталықтар мен жайлылығы жоғары үйлер, ұшақтардың борттары, әуежайлардың күту залдары, теміржол вокзалдары мен пойыздар қолданылды.

Жапонияда күнделікті газеттер таралымының 93% оқырмандарға газет компаниялары құрған арнайы жеткізу қызметі арқылы жетеді.

Италияның Апулии қаласында карантин кезінде жергілікті «Лобуоно» агенттігі басылымдарды үйге ақысыз жеткізу міндетін алды. Мұндай жоба Тоскана мен Римде де жүзеге асырылды, бұл тек ақпарат құралдарына сұранысты сақтап қана қоймай, арттыруға мүмкіндік берді.

ДҮҢГІРШЕКТЕРДІҢ БАСПАСӨЗ САУДАСЫН ЖАНДАНДЫРУЫ

2020 жылы Санкт-Петербургте мерзімді баспа өнімдерін таратудың 300 мамандандырылған нүктесі болды. 2023 жылы «Балтық баспасөзі» Санкт-Петербург Үкіметімен бірлесіп бюджет қаражаты есебінен баспасөз саудасы үшін стационарлық емес сауда объектілерін жасауды, орнатуды және электр желілеріне қосуды жоспарлап отыр.

Стандартты баспасөз павильондары Италияда сұранысқа ие. Алайда, мұндай сату нүктелерінің бір ерекшелігі бар: әр дүңгіршектің жанында үстелдер, жеңіл ыңғайлы креслолар орнатылған демалыс аймағы бар немесе газет дүңгіршегінің өзі осындай рекреациялық аймаққа салынған.

Осылайша, баспасөз ақпарат алудың жеделдігінен айырылғанына қарамастан, газеттердің артықшылығы сапалы аналитика және ақпарат берудің ерекшелігі болуы мүмкін. Баспасөзге сұранысты арттыру мақсатында мынадай ұсынымдар әзірленді:

РЕКОМЕНДАЦИИ СИСТЕМНОГО ХАРАКТЕРА

1. Жаңа/дамып келе жатқан және тәуелсіз БАҚ-ты қолдауға баса назар аудара отырып, мемлекеттік ақпараттық тапсырыс шеңберінде БАҚ-ты субсидиялау жөніндегі саясатты қайта қарау. Барлық БАҚ-қа конкурсқа қатысуға мүмкіндік беру үшін субсидия алушыларды таңдау критерийлерін қайта қарау қажет: тираждар мен журналистер саны негізінде емес, даму стратегиялары, контент және шығармашылық идеялар негізінде. Бұл баспа БАҚ пен пікірлердің плюрализмін қолдауға, жанрлық әртүрлілікті сақтауға және медиа мазмұнның сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Анықтама: мемлекеттік ақпараттық тапсырыс шеңберінде субсидияларды қаржылық тұрақты БАҚ алады, өйткені мемлекеттік тапсырысты бөлу кезінде комиссияның қарау саны, мобильді қосымшаның болуы, штаттағы журналистер саны және т.б. сияқты параметрлер бойынша БАҚ бағалауы орын алады. Сонымен қатар, мемлекеттік ақпараттық тапсырыс алушылар бюджет қаражатын игеру үшін жұмыс істейді, мақсатты аудиторияның сапасы мен мүдделеріне назар аудармай, қоғамдық-саяси тақырыптар бойынша белгілі бір мақалалар жариялайды.

Анықтама: Чехияда жарнамадан түсетін кірістер 50%-дан аз газеттерге, Испанияда – жарнамадан түсетін кірістер 75%-дан аз газеттерге, Грецияда – тек баспа БАҚ-қа қатысты ҚҚС төмендетілген мөлшерлемесі қолданылады.

2. АҚДМ ХӘҰ-мен бірлесіп, «журналистика» мамандығы бойынша студенттер үшін data-журналистика, data-аналитика, деректерді визуализациялау және т.б. бойынша жаңадан бастаған журналистерге («Аналитика мектебі», «Kazakhstan Sociology Lab» әлеуметтанушылар мектебі) курстар ұйымдастыру қажет. Курстарды аяқтағаннан кейін студенттердің үздік жұмыстары жетекші отандық басылымдарда жарияланып, олар болашақта «Журналистика мектебінің» түлектерін жұмысқа орналастыру мүмкіндігін қарастыруы керек. Бұл ретте, университеттерде/колледждерде газеттермен (курстарды ұйымдастыруға қатысатын басылымдармен) стендтер / стеллаждар ұйымдастыру, онда барлық студенттер газеттің мазмұны, дизайны және көрнекі құрамдас бөлігі туралы өз пікірлерін бағалай және қалдыра алатын болады.

3. Әкімдіктердің, кәсіпкерлердің қолдауымен АҚДМ мерзімді баспа өнімдерінің қолжетімділігін арттыру және оқуды танымал ету мақсатында келесілерді қарастыру қажет:

3.1 Супермаркеттерде, сауда орталықтарында газет сату, ірі бизнес орталықтар мен кеңселерде газет сататын автоматтарды орнату, сонымен бірге азық-түлік дүкендерінде сатып алуға жеңілдіктер беретін купондар мен промокодтарды газеттерде жариялау. Сондай-ақ, газеттер мен журналдарды онлайн-дүкендердің ассортиментіне қосу, алғашқы кезеңде газеттер мен журналдарды сатып алу кезінде тауарларды тегін жеткізу қажет.

3.2 Қоғамдық орындарда, негізінен медициналық мекемелерде, ХҚКО-ларда газеттер мен журналдарды тегін тарату, онда адамдар өз кезегін күткен кезде түрлі газеттер мен журналдарды оқи алады.

3.3 Кофеханаларда толық фоматты газеттердің демо-нұсқаларын (шағын формат) тегін тарату. Кофеханалармен бірлесіп, «Кез келген кофені сатып алған кезде сыйлық ретінде газет» арнайы акциясын ұйымдастыру, бұл таңертең кофе ішіп отырып, жаңа газеттерді оқу дәстүрін жандандыруға мүмкіндік береді.

4. Баспа құралдарына арналған эксклюзивті материалдар арқылы газеттерді жарнамалайтын брендамбасссадорлар пулын жасаңыз. Жеке тұлғаның деректері әлеуметтік желілердегі аккаунттары арқылы осы шығарылымдар үшін арнайы хабарландырулар жасайды, бұл кросс-медиа мүмкіндіктеріне, әртүрлі медиа түрлері арасындағы оқырман алмасуына жол ашады.

5. Кинотеатрларда кітап көрмелерін ашу, онда қазіргі заманғы культтік фильмдер мен сериалдар, комикстер мен журналдар әртүрлі тілдерде түсірілген кітаптар сатып алуға мүмкіндік болуы керек. Анықтама: 2020 жылы «Каро» кинотеатрлар желісі өз кинотеатрларында комикстер дүкенін ашты. Комикстермен қатар, дүкендерде Marvel киноәлемі, DC Comics, сондай-ақ басқа фильмдер бойынша лицензияланған тауарларды сатып алуға болады.

6. Мәскеу қаласындағы «Флакон» арт-кеңістігі, «Кітаптар мен кофе» арт-клубтары, Санкт-Петербург қаласындағы «Ашық қонақ бөлмесі» секілді көптеген кітаптар, журналдар мен газеттер бар арт-кеңістіктер құру арқылы халықтың оқырмандық мәдениетін арттыру. Танымал қоғамдық кеңістіктерде (Алматы қаласындағы Dero Evolution Park, Ботаникалық бақ, Астана қаласындағы «EXPO» халықаралық көрме орталығы, Қостанай қаласындағы орталық саябақ және т.б.) тегін дәрістер, шеберлік сыныптары, көрмелер, кинокөрсетілімдер өтетін оқу, жұмыс және оқу үшін ыңғайлы орындары бар арт-кеңістіктер құру, кітап фестивальдері, кітап жәрмеңкелері, танымал отандық және шетелдік жазушылармен әдеби кештер өткізу.

7. Балалардың оқу мәселесін шешу үшін ай сайын кітапханаларда сабақ-экскурсиялар өткізу қажет, онда оқушылар әр түрлі кітаптарды өз қалауы бойынша оқи алады. Сабақтар аясында үстел ойындары, квизалар, викториналар, тақырыптық квесттер қарастырылады, олар арқылы балалар ойын түрінде әртүрлі кітаптармен таныса алады. Кітапханаларда оқуды қолдау үшін түрлі акциялар өткізу – «Comic Con» («comic book convention», бұл комикс мәдениетіне бағытталған «комикс конвенциясы» дегенді білдіреді), «Кітапханадағы түн» және т.б. секілді кітап фестивальдері.

8. Кітапханалардың кітап қорларын жаңартып отыру қажет: интернет-кітап дүкендерінің мониторингі негізінде заманауи кітаптармен толықтыру, кітапханаға келушілер арасында кітапхана коллекциясында қандай кітаптарды көргісі келетіні туралы сауалнамалар жүргізу.

Анықтама: Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша 2021 жылдан 2022 жылға дейін Қазақстанда кітаптар 16,5%-ға қымбаттады, бұл ретте Ақмола облысында бағалар 44%-ға, Түркістан облысында – 40%-ға дейін көтерілді.

ПАРТИЯЛЫҚ БАҚ-ҚА АРНАЛҒАН ҰСЫНЫСТАР

Партиялық газеттерге сұранысты арттыру және баспасөзді оқитын адамдардың қол жетімділігін арттыру үшін партиялық баспа басылымдары келесі талаптарға сай болуы керек:

• Танымалдылық;
• Тартымдылық;
• Мазмұндылық;
• Ыңғайлылық;
• Қол жетімділік.

БРЕНДИНГ ЖӘНЕ НЕЙМИНГ

Мәселе:

1. «Aiqyn» мен «Литер» газеттер басылымның фирмалық атаулары мен жалпы дизайны, түс схемасы мен стиль тұрғысынан ұқсас

.
2. «Литер» газетінің типографиялық плашкасы (басылымның фирмалық атауы мен шығарылым туралы ақпараты, мысалы, баспагердің мекен-жайы, шыққан күні және т.б.) газеттің цифрлық нұсқасымен сәйкес келмейді, осылайша брендтің танылуы төмендейді.

«Ведомости» газетінің онлайн нұсқасы мен баспа нұсқасындағы типографиялық жазуы «Литер» газетінің онлайн және баспа нұсқасындағы типографиялық жазуы

Шешім:

1. Бірегей және танымал бренд жасау. Басылымның танымалдылығын арттыру мақсатында өзінің фирмалық стилін, айрықша типографиялық плашкасын, бренд-платформасын (брендтің бірегей айрықша артықшылықтары) әзірлеу қажет.

2. Басылымның танымалдылығын арттыру мақсатында баспа плашкасының бір дизайнын пайдалану, басылымның баспа және онлайн нұсқаларында бірінші жолақтың (неймингтің) келбетін сақтау қажет.

ДЕРЕКТЕРДІ ВИЗУАЛИЗАЦИЯЛАУ

Мәселе:

1. «Aiqyn», «Литер» және «Turkistan» газеттерінің редакторлары дизайнға назар аудармайды, инфографиканы қолданбайды. Мақалаларда фотосуреттерге ақпараттық жазулар, субтитрлерді (көптеген мақалаларда), негізгі идеяларды, маңызды дәйексөздер мен сөз тіркестерін бөлектеу жоқ.

2. Партиялық газеттер шаблондық және оқылмайтын мәтінді жариялайды: үлкен мәтіндер (жолақтың әр шаршы миллиметрі әріптермен толтырылған), қаріптердің жыпылықтауы, тым тар бағандар («Литер» мақаланы бір бетте 6 бағанға орналастырады!).

Анықтама: EyeTrack бірінші зерттеуінің нәтижелеріне сәйкес, оқырмандардың 80%-ы ең алдымен жолақтың жалпы көрінісін, 75%-ы екінші кезекте фотосуретті, содан кейін тақырыптарды – 56%, фотосуреттерге жазулар мен шығарылымдарды – 29% бағалайды.

Шешім:

1. Пайдаланылған фотоматериалдар барынша ақпаратқа толы болуы тиіс. Сондай-ақ, оқырманды ақпараттандыру үшін қосымша мәтіннің мәнін алатын фотосуреттерге сипаттамаларды пайдалану қажет;

2. Аналитикалық есептеулері бар үлкен мәтіннің орнына ақпараттық графиктерді қолданған дұрыс. Олар тіпті қарапайым адамдарға да жеңіл және түсінікті, осылайша ақпаратты жақсы жеткізу үшін қолданылады.

Анықтама: 1982 жылы «USA Today» газеті өз жолақтарының едәуір бөлігіне ақпараттық суреттерді орналастыра бастады, инновацияның сәтті болғаны соншалық, оны басқа американдық басылымдар да қолдана бастады.

КОНТЕНТ

Мәселе:

1. Газеттің бір санында бірнеше тақырыптық және мазмұнды ұқсас мақалаларды жариялау. Бір нөмірде шегірткенің шапқыншылығы бойынша 2 мақала (11.07.2023 ж. «Литер»), Астана қаласының мерейтойын мерекелеу бойынша 5 мақала (06.07.2023 ж. «Литер») жарияланды

.
2. «Литер» және «Aiqyn» газеттеріндегі мақалалардың қайталануы мен дубляжы: 06.07.2023 жылғы «Aiqyn» газетінің мазмұнының 50%-ы 06.07.2023 жылғы «Литер» газетінде жарияланған.

3. «Aiqyn», «Литер» және «Turkistan» газеттерінің функционалдық-мазмұндық тұжырымдамасының ұқсастығы. Үш партиялық газет те елдің қоғамдық-саяси өмірін баяндайды, ал партияда экономикалық, мәдени, спорттық, білім беру бағыттағы газеттер жоқ.

06.07.2023 жылғы «Литер» және «Aiqyn» газеттеріндегі мазмұнның қайталануы

Шешімі:

1. Нөмірді жоспарлау кезінде «бүктеме сызығынан жоғары» кеңістікте орналасқан негізгі мақалаларды, жедел және маңызды хабарламаларды, тақырыптарды және тартымды кескіндерді мұқият таңдау керек.

Анықтама: Ханс Питер Яниш, газет дизайны бойынша әлемдік сарапшы және кеңесші: «Бұл былай жұмыс істеуі керек: бейтаныс адам, газеттің мүмкін сатып алушысы жақындап, екі метр қашықтықтан қарап, оған өзі үшін не оқығысы келетінін көруі керек. Және оны сатып алуды қалауы қажет».

2. Ақпараттық алаңда жаппай аналогтары жоқ сапалы және ерекше контентті қамтамасыз ету. Партиялық газеттер депутаттардың қызметі туралы ақпаратты жариялайды, бірақ бұл ақпарат басқа мақалалардың аясында жоғалады. Осыған байланысты, партиялық газеттер депутаттардың фотосуреттерін, депутаттардың іс-шаралары мен тиімділігі бойынша инфографикаларды (ойыншылардың сипаттамалары мен көрсеткіштері бар спорттық инфографиктер сияқты) пайдалана отырып «депутаттар не істейді?» атты тұрақты түрде брендтік контент шығара алады. Бұл депутаттардың рейтингі мен имиджін арттырып қана қоймай, депутаттардың қызметін кеңінен дәріптеу жөніндегі халықтың сұраныстарын қанағаттандыруға мүмкіндік береді.

Анықтама: Әлеуметтік тәуекелдер картасына сәйкес, 2023 жылғы маусымда өтініштер саны бойынша 5 орында «ұсыныстар мен ескертпелер» болды. Көптеген азаматтар депутаттардың қызметін ақпараттық жариялауды күшейту туралы ұсыныстарын жеткізді.

3. «Turkistan», «Литер» және «Aiqyn» газеттерінің контентін жарияланым тақырыбы бойынша, мақсатты аудитория бойынша ажырату немесе газеттердің функционалдық-мазмұндық тұжырымдамасын өзгерту. Мысалы, бір газетті қоғамдық-саяси бағытта қалдыру, ал басқаларын әлеуметтік, экономикалық, мәдени, жастар бағытындағы газеттерге айналдыру.

Анықтама: 2016 жылы «New York Magazine» журналы баспа, теледидар және цифрлық бұқаралық ақпарат құралдарында жұмыс істейтін 113 маман арасында сауалнама жүргізді. Зерттеу деректеріне сәйкес, көптеген респонденттердің жауаптарына сәкес редакторлар көп жағдайда бір ғана хабарламалаға қатты назар аударып, бұл өз кезегінде көптеген оқиғалардың бұқаралық ақпарат құралдарында негізсіз әсерленуіне әкеліп соғады.

ФОРМАТ

Мәселе:

1. «Aiqyn», «Литер» және «Turkistan» газеттерінің форматы қазіргі заманғы талаптарға және жалпы әлемдік трендке сәйкес келмейді, оған сәйкес басылымдардың көпшілігі оқырмандарға ыңғайлы қағаз газетінің шағын форматына көшті. Қазіргі уақытта газеттерді көлікте де, жұмыс үстелінде де оқу ыңғайсыз, өйткені газетті қою үшін орын босату керек.
Анықтама: Оқу ыңғайлылығы «The Wall Street Journal» газетінің танымалдылығының негізгі факторы болып табылады.

Шешімі:

1. Толық метражды өлшемнен кішірек таблоидтық өлшемге көшу, бұл шағын компьютерлік экрандарда ақпаратты жылдам қарап шығуға үйренген заманауи оқырмандар үшін басылымды ыңғайлы етуге мүмкіндік береді. Таблоидтық формат кәдімгі газет форматының жартысын білдіреді (A2/A3). Жалпы, шағын форматты газеттер Испания мен Ұлыбританияда танымал, мұнда халық метрода ыңғайлы және жайлы оқуды қалайды.

Анықтама: 2003 жылы «Independent» газеті алдымен Лондонда, содан кейін бүкіл елде таблоидтық форматта шығарыла бастады. Бір жылдан кейін «Independent» таралымы 20%-ға артты. 2005 жылы «Guardian» газеті де кішігірім форматқа көшті. Бүгінгі таңда Англиядағы барлық сапалы газеттердің ішінен тек «Daily Telegraph» және «Financial Times» ғана А2 форматы сақталған.

Анықтама: Қазақстандық газеттер оқырмандар үшін неғұрлым ыңғайлы форматқа көшуде: 2021 жылы «Ortalyq Qazaqstan» және «Индустриялық Қарағанды» газеттері жаңа D2-форматта шықты.

ҚОЛ ЖЕТІМДІЛІК

Мәселе:

1. БАҚ мониторингіне сәйкес, қазақстандықтар «Қазпошта» АҚ-ның газеттер мен журналдарды жеткізу жөніндегі жұмысына шағымданған: Облыс орталықтары мен ауылдық елді мекендердегі пошташылар аптасына бір-екі рет келіп, бірден газеттер мен журналдардың барлық нөмірлерін әкеледі.

2. Газет-журнал сату нүктелерінің азаю үрдісі байқалады. 2016 жылы Nomad Press дүңгіршектерінің ірі желілерінің бірі жабылды, 2017-2020 жылдары көптеген газет-журнал дүңгіршектеріне қаланың сәулеттік келбетін сақтамау салдарынан жалға беруді ұзартудан бас тартылды, бұл газеттерді көшеде сатып алуға мүмкіндік бермеді.

Анықтама: Ресейде (Воронеж облысында) баспасөздің сату нүктелерін қолдау мақсатында 2000 тұрғынға арналған 1 дүңгіршек нормативін енгізді, дүңгіршектің аумағын 18 шаршы метрге дейін ұлғайтты және жалдау ақысының мөлшерлемесін төмендетті. Германия мен Францияда 700 адамға 1 дүңгіршек, ал Чехияда 150 адамға 1 дүңгіршек бар. Франция мен Польшада мерзімді баспасөздің сауда нүктелері мемлекеттен субсидия алады.

Шешімі:

1. Басылымдарды үлестік басып шығаруға немесе «орын бойынша басып шығаруға» көшіру. Көлік шығындары, баспа басылымдарын уақтылы жеткізбеу ел аумағында баспаханалар желісін құру арқылы шешілуі мүмкін.

Анықтама: газеттерді одан әрі дамытудың негізгі тежегіштерінің бірі орталықтандырылған өндіріс болып табылады.

2. Партиялық газеттермен стеллаждар жасау, партиялардың өңірлік филиалдарында, өңірлік қоғамдық қабылдау бөлмелерінде, БПҰ-да, партияның Орталық аппаратына кіре берісте газет сататын сауда автоматтарын орнату қажет.

3. Партиялық газеттерді «үйдегі дүкендерде», супермаркеттерде («Magnum», «Small», «Galmart», «Солнечный» және т. б.) сатуды жүзеге асыру.

Бұрғылау ұңғымаларына қызмет көрсету тендерін басқа компания жеңіп алғандықтан «БерАлы Маңғыстау Company» штаты қысқаруға ұшырады.

Қазақстанның мұнай сервисі нарығында барлығы 2000-нан астам компания бар, мұндағы қызметкерлердің жалпы саны 270 000-нан астам.

Мұнай сервисі шамамен 17 қызмет түрін жүзеге асырады, олардың негізгілері – құрылыс-монтаждау жұмыстары, бұрғылау жұмыстары, жобалау және инжиниринг, техникалық қызмет көрсету және жөндеу, геологиялық және геофизикалық жұмыстар.

2020 жылдың қорытындысы бойынша мұнай өндіруші компаниялар 5,3 трлн теңгеге тауарлар, жұмыстар мен қызметтер сатып алды, олардың жартысына жуығы мұнай сервистік қызметтерге тиесілі болды.

Анықтама: мұнай өндіруші компаниялардың сатып алуларының 24,8% — құрылыс-монтаждау жұмыстарына, 8% — бұрғылау жұмыстарына, 5,5% — жобалық және инжинирингтік қызметтерге, 5,5% — техникалық қызмет көрсету мен жөндеуге, 4,3% — геологиялық және геофизикалық қызметтерге тиесілі болды.

Өнімдер мен қызметтерді жеткізуге жасалған шарттардың ең жоғары көрсеткіші «Теңізшевройл» ЖШС – 59,1%, «Қарашығанақ Петролеум компани» – 10,6%, «Өзенмұнайгаз» АҚ – 4,2%, «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» АҚ – 4,1%, «North Caspian Operating Company» АҚ (Қашаған) – 3,8%, «North Caspian Operating Company» АҚ «Маңғыстаумұнайгаз» – 2,8%, «Ембімұнайгаз» АҚ – 1,8%, «Жайықмұнай» ЖШС – 1,0%, «BUZACHI Operating Ltd» – 0,7%, «Қазгермұнай» БК – 0,7% және қалғаны – 33,4% байқалады.

Айта кету керек, Қазақстандағы келісімшарттардың көпшілігін шетелдік компаниялар орындайды, ал мұнай сервисіндегі жергілікті компаниялардың қамту үлесі, небәрі 16,3% құрайды.

Анықтама: жобалау және инжиниринг қазақстандық қамту көрсеткіші ең төмен сегменті болып табылады — 12%, геология және геофизика бойынша қазақстандық бизнестің үлесі – 29%, құрылыс жұмыстары бойынша – 50%-дан аспайды.

Топ-30 компанияның тізімінде (№1 қосымшаны қараңыз) барлығы 9 «қазақстандық компания», қазақстандық және шетелдік компаниялар арасындағы 10 бірлескен кәсіпорын, ал қалған 11 компанияның 100% шетелдік құрылтай капиталы бар. Бұл ретте, ең ірі мұнай сервистік компаниялардың топ-30 үлесіне мұнай өндіру секторының барлық сатып алуларының 30%-ы тиесілі. Мәселен, 2022 жылдың қорытындысы бойынша осы 30 компанияның үлесіне 2 трлн теңге орындалған жұмыс (ҚҚС-сыз) тиесілі болды.

Қазақстанның мұнай сервистік компаниялары Одағының деректеріне сәйкес, қазақстандық қамтудың әрбір 1%-ы елде жанама түрде 100 млн$ сақтай алады.

Мұнай сервистік компаниялардың негізгі проблемаларының бірі-негізінен белгілі бір жеткізушілер үшін әзірленетін, бір көзден тендер бойынша аффилденген компанияларға берілетін күрделі тендерлік талаптар.

Тендерлік құжаттарға қоса берілетін тапсырыс берушінің техникалық шарттары жыл сайын күрделене түседі, оларға физикалық орындау мүмкін емес талаптар енгізіледі. Мысалы, тендерді алдын-ала талқыламай жариялаған сәттен бастап және өтінім бергенге дейін он-он бес күн ғана беріледі, оның барысында қажетті сертификаттарды алуға болмайды. Осындай жағдай «Ембімұнайгаз» АҚ-мен болған. Мұнай сервистік компаниялардың бірінің басшысының айтуынша, аффилиирленген компаниялар «Ембімұнайгаз» АО басшылығына әсер етіп, Тапсырыс берушінің бірнеше жыл ішінде қалыптасқан конкурс шарттарын өзгертіп, барлық 4 лотты бір ірі лотқа біріктіргеніне қол жеткізді.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің 2018-2022 жылдарға арналған статистикалық есептілігін талдау көрсеткендей, аталған кезеңде орташа алғанда екінші деңгейдегі банктердің несие портфеліндегі ауыл шаруашылығы несиелерінің үлесі 1,8% (400 млрд. теңге). Мысалы, өнеркәсіп үлесі орта есеппен 13% (2,5 трлн. теңге) құрайды.

Төмен несиелеудің негізгі тежеуші себептері шағын және орта ауыл шаруашылығы субъектілері арасында кепіл базасының болмауы немесе жеткіліксіздігі, бухгалтерлік есептің болмауы (барлық ауыл шаруашылығы субъектілері қаржылық есептілікті жүргізе бермейді), сондай-ақ ауылдық жерлердегі қарыз алушыларға қызмет көрсету кезінде операциялық шығындардың жоғары болуы.

Агроөнеркәсіп кешенін және оны несиелендіруді одан әрі дамыту мақсатында елімізде тек аграрлық секторға маманданған банк құру мәселесін сарапшылар қауымдастығы талқылап жатыр.

Ауыл шаруашылығын несиелендіру саласындағы жоғарыда келтірілген талдау, осындай банкті құрудың жағымды жақтарымен қатар кейбір тәуекелдерді де алып келетінін көрсетеді.

1. Шаруаларға тікелей мемлекеттік қолдау көрсетілетін болады. Бұл жеңілдетілген несиелеудегі тапшылықты жабуға көмектеседі. Бүгінде сараптамалық бағалау бойынша ол 1 триллион теңгеден асады.

2. Банк ауыл шаруашылығы субъектілеріне өнімнің өзіндік құнын төмендетуге мүмкіндік беретін жеңілдетілген шарттармен ұзақ мерзімді несиелер бере алады.

3. Банк ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдаудың барлық қолданыстағы шараларын (қаржылық және қаржылық емес) жинақтау, «Қазагроқаржы» АҚ, «Аграрлық несие корпорациясы» АҚ және т.б. қызметтерін біріктіру арқылы біртұтас қаржы операторына айналады.

4. Ауыл шаруашылығы саласындағы ирригациялық-мелиоративтік жүйелерді жаңғырту сияқты инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға мүмкіндік туады.

Агробанк құрудың кемшіліктеріне мыналарды жатқызуға болады:

1. Барлық екінші деңгейдегі банктер жеке капитал негізінде жұмыс істеуге тиіс. Жеке инвесторлар болмаған жағдайда мемлекет банкке қаржылық қолдау көрсетуге мәжбүр болады.

Анықтама үшін: Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Жарлығымен жаңадан құрылған банктер үшін жарғылық капитал 5 млрд теңге, ал кейбір банктердің меншікті капиталы, мысалы, Еуразиялық даму банкі – 2,3 трлн теңге, Қазақстан Халық банкі – 1,5 трлн теңге, Қазақстанның Даму банкі – 0,5 трлн теңге.

2. Ауыл шаруашылығын несиелеудің жағдайы күрт өзгермейді. Аграрлық сектордағы ЕДБ несиелеудің төмен деңгейінің қазіргі жағдайы ең алдымен ауылдық жерлерде кепілзаттың жоқтығынан туындап отыр, ал банк үшін кепіл қаражатты қайтару кепілі болып табылады.

3. Банк қаражат көздерін әртараптандырудың әлсіздігіне байланысты тікелей бюджеттік қаржыландыруға тәуелді болады, атап айтқанда, депозиттік жүйенің жоқтығы, қаржылық қызметтердің шектеулі спектрі (ағымдағы шоттар бойынша операциялар, карточкалық қызметтер, аккредитивтер, овердрафт және т.б.).

4. Сыбайлас жемқорлықтың жоғары тәуекелдері сақталады. Мемлекет бақылайтын және тәуелсіз басқарусыз банк сыбайлас жемқорлық қысымының тәуекелдеріне ұшырайды. Мысал ретінде Қазақстанның Даму банкін келтіруге болады, ол, Мемлекет басшысының айтуынша, таңдаулы адамдар тобының жеке банкіне айналды, ал ірі кәсіпорындар бәсекелестікке жол бермей, ерекше жеңілдіктерге ие болды.

2022 жылдың сәуір айында Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаттары М. Бақтиярұлы және А.Ш. Әлназарова Агробанк құру мәселесі бойынша Премьер-Министрі А.Смайыловқа депутаттық сауал жолдады.

Премьер-Министрдің мәлімдеуінше, қазіргі уақытта «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын еншілес ұйымдарының қызметі арқылы агроөнеркәсіптік кешен субъектілерін қаржыландырады, соның ішінде ауыл шаруашылығындағы түрлі жобалар бар. Осыған байланысты Агробанк құру орынсыз болып табылады.