Ресейде мұндай сусындарды бүкіл ел бойынша жасөспірімдерге сатуға тыйым салынбаған, бірақ кейбір аймақтардағы билік 18 жасқа толмағандарға сатуды шектеген.

Ұлыбританияда 16 жасқа толмағандарға энергетикалық сусындарды сатуға тыйым салу 2018 жылы күшіне енді. Осыған ұқсас тыйым Уругвайда да бар.

Швецияда кейбір энергетикалық сусындарды тек дәріханаларда сатуға рұқсат етілген, ал 15 жасқа толмаған балаларға сатуға тыйым салынған.

Германия 16 жасқа толмағандарға энергетикалық сусындарды сатуға тыйым салғысы келеді.

Түркіменстанда энергетикалық сусындарға толығымен тыйым салынған. Қырғызстан билігі де мұндай сусындарды сатуға толық тыйым салуды қарастыруда.

ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР:

1.1 Ішкі нарықта авиациялық отынның тапшылығы. Бүгінде авиациялық отынның тапшылығы жылына 300 мың тоннаға жуық. Сондай-ақ қазақстандық авиациялық жанармайдың сапасына қатысты мәселе бар. Анықтама: Елімізде TS-1/RT маркалы керосин өндіріліп, пайдаланылады. Халықаралық әуе көлігі қауымдастығы (IATA) стандарттарына сәйкес Jet A-1 ұсынылады.

1.2 Авиациялық отынның қымбаттығы. Азаматтық авиация комитеті авиациядағы негізгі проблемалар – маусымдылыққа, мұнай бағасының өсуіне және делдалдардың болуына байланысты (20-30% маржа белгіленеді) авиациялық отынның қымбаттауына әкелетінін растады.

1.3 Әуе билеттерінің жоғары құны. Отандық авиакомпаниялар сұраныс маңызды болып табылатын динамикалық баға жүйесін пайдаланады.

1.4 Әуежай қызметтерінің тарифтері мен алымдары. Әуежайдың реттелетін тарифтерінің белгілі бір бөлігі 13 жыл бұрын белгіленді, бұл әуежайдың табыстылығын арттыруға кедергі келтіреді. Оның үстіне аймақтық әуежайлардың негізгі кірісі мемлекет бекіткен тарифтердің көлеміне байланысты. Анықтама: Қазақстандағы әуежай салығы бір адамға шамамен $8, Еуропа елдерінде — $27-30, Түркияда (Стамбул) — $25, Грузияда — $24 құрайды.

1.5 Әуежайлардың қаржылық мәселелері. Қазақстандағы әуежайлар (Алматы мен Астанадағы әуежайларды қоспағанда) негізінен рентабельді емес (6 әуежай субсидия алады). Көптеген әуежайлар өзін-өзі қамтамасыз ететін нысандар емес екенін ескере отырып, үкімет әуежайларды өз балансынан алып тастауда (22 әуежай еуропалық инвесторлардың бақылауында болады).

ИНФРАҚҰРЫЛЫМ ПРОБЛЕМАЛАРЫ:

1.1 Әуежайлардың материалдық-техникалық жабдықталуы. Аэродромдардың негізгі қорларының тозуы 68%-ға жетеді. Осылайша, 2023 жылдың көктемі мен жазында Қазақстанның 7 әуежайында ұшу-қону жолағын пайдалану уақытша тоқтатылды. Көлік министрлігінің мәліметінше, әуежайлардағы 230-ға жуық арнайы техниканы жаңарту қажет.

1.2 Аэродром аймағындағы құрылыстар. Бас прокуратураның 2017-2020 жж. тексерулері бойынша аэродром аймағында 100 мыңға жуық нысан әуежай комиссияларының рұқсатынсыз салынған (ең өткір мәселелер Алматы, Шымкент, Атырау, Ақтөбе қалаларында). Бұл ретте аэродром маңындағы аумақта объектілердің болуы әуеайлақтың жарамдылығы туралы сертификат беруге кедергі болып табылмайды.

1.3 Авиациялық сегменттегі апаттың жоғары деңгейі. 2022 жылы адам шығынынсыз 2 авиациялық оқиға және 84 уақиға (2021 жылы 54 оқиға) орын алды. Бұл ретте елдегі 14 әуежайда бейнебақылаудың талапқа сай емес жағдайы байқалады. Әуе оқиғаларының ең көп саны (75%) 2011 жылдан 2022 жылға дейін авиациялық жұмыстарды орындайтын операторлар арасында (авиациялық оқу орталықтарын қоса алғанда) байқалады.

1.4 Цифрландырудың жеткіліксіз деңгейі. Әуе жүктері уақытының 85%-ға жуығы жердегі қағазбастылыққа кетеді (1 жүкті әуе тасымалы үшін 30-ға дейін құжат түрін толтыру және 100-ден астам көшірме жасау қажет), ал тасымалдау уақыттың тек 15%-ға жуығын алады.

КАДРЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР:

2023 жылы авиациялық кадрларға қажеттілік 1617 маманды құраса, 2023-2024 оқу жылында 534-ке жуық маманның оқуларын бітіруі жоспарлануда. Көлік министрлігінің болжамы бойынша 2025 жылға қарай кадр тапшылығы күтілуде — жыл сайын 500-600 маман. Бұл ретте Қазақстанда авиация саласындағы мамандарды бір ғана жоғары оқу орны – Азаматтық авиация академиясы дайындайды, оның түлектері Халықаралық азаматтық авиация ұйымының (ИКАО) стандарттарына сәйкес келмеуіне байланысты сұранысқа ие емес.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР:

1.1 Биоотын өндірісінде ілгерілеушіліктің жоқтығы. Атмосфераға пайдаланылған газдардың аз шығарындыларымен сипатталатын Jet A-1 авиациялық отынын (биоотын емес) өндіруге көшу 2018 жылдан бері әлі жүзеге аспағанын ескере отырып, үлкен шығындарды қажет ететін биоотын (SAF) туралы айту Қазақстанда әлі ерте.

1.2 Әуе кемелерінің шудың ластануы. Авиациялық сектордағы жұмыс шудың ластануының жоғарылауымен байланысты (80% жағдайда ұшқыштың дисквалификациясының себебі созылмалы сенсорлық есту қабілетінің жоғалуы болып табылады). Аэродромдардың айналасындағы шудың ластануы тұрғын үйлерге де әсер етеді. Осылайша, 2024 жылдың Шудың ластануы мен қауіпсіздікке байланысты Ақтөбе әуежайы қала сыртына көшіріліп, қаладан 20 шақырым қашықтықта орналасатын болады.

Заңның өзектілігі азаматтарды алаяқтық әрекеттерден қорғау қажеттілігімен, сондай-ақ кәсіби және сапалы қызмет көрсетуді қамтамасыз ету талабының артуымен байланысты.

Бүгінгі күні риэлторлық қызметте бірнеше мәселелер бар:

Біріншіден, риэлторлық қызметті реттейтін заңнама жоқ.

Екіншіден, риэлторлардың қызметін бақылайтын мемлекеттік немесе қоғамдық орган жоқ.

Үшіншіден, жылжымайтын мүлік агенттерінің сапасыз қызмет көрсетуіне қатысты жауапкершілікке тарту мүмкін емес.

Төртіншіден, риэлторлық комиссия көлемі реттелмейді. Көбінесе риэлторлар қос комиссия алады (сатушы мен сатып алушыдан).

Бесіншіден, риэлторлар өз қызметін сақтандырмайды.

Сонымен қатар, Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, жылжымайтын мүлік нарығында алаяқтықтың келесі түрлері жиілеген:

• құқықтық тыйымы бар мәмілелер жасау;
• банктердің соттан тыс тәртіппен сатылатын пәтерлерді өткізуі;
• меншік иелері жоқ кезде олардың пәтерлерін жалға беру немесе сату;
• жалған сенімхаттарды пайдаланып сату.

2024 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстанда жылжымайтын мүлікпен операциялар жүргізетін 21 903 заңды тұлға және 81 691 жеке кәсіпкер тіркелген.

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің мәліметінше, 2023 жылы тұрғын үйді сатып алу-сату бойынша 370 551 мәміле жасалған (2021 ж. – 606 056 мәміле, 2022 ж. – 465 822 мәміле, 2024 ж. қаңтар – 31 713 мәміле).

2023 жылдың 9 айының қорытындысы бойынша жылжымайтын мүлікпен жасалған мәмілелер көлемі 1,2 трлн теңгені құраған.

Риэлторлар мәмілелерінің шамамен 60%-ы www.krisha.kz сайты мен қосымшасы арқылы жүзеге асырылады. Алайда портал жаңа алгоритмдерді енгізу арқылы жеке тұлғалар мен риэлторлар үшін сатып алу-сату немесе жалға алу келісімдерін жасау рәсімін айтарлықтай қиындатты. Портал өзінің «Крыша» риэлторлық агенттігінің жарнамасын басым түрде алға тартып, жеке тұлғалардың ақылы жарнамасын екінші орынға ысырып отыр. Бұл алгоритмдер риэлторлық қызмет нарығында теңсіздік тудырып, Krisha.kz сайтына нарықты монополияландыруға мүмкіндік береді.

Қазақстанда риэлторлық комиссия мөлшері қаладағы табыс деңгейіне, тұрғын үй нарығындағы жағдайға, агенттіктің деңгейіне және жылжымайтын мүлік құнына байланысты. Орта есеппен комиссия мөлшері 1% бен 3% аралығында (200 000 – 400 000 теңге).

Қазақстанда қазіргі уақытта 2 бірлестік белсенді жұмыс істейді: 1) Қазақстан риэлторларының Өзін-өзі реттеу қауымдастығы (САРК) және 2) Қазақстан брокерлері қауымдастығы. Жылжымайтын мүлікпен жасалатын мәмілелер Азаматтық кодекспен, ал риэлторлық қызмет – СТ РК 3702–2020 ұлттық стандартымен реттеледі[1].

Анықтама: Бұл стандарт риэлторлық компаниялар, риэлторлар мен қызмет тұтынушылары арасындағы қарым-қатынастарды реттеуге арналған.

Алайда бұл стандартты қолдану міндетті емес және ерікті түрде жүзеге асырылады, себебі оның міндетті түрде қолданылуын заң реттемейді («Стандарттау туралы» заңға сәйкес, 26-бап «Стандарттау құжаттарын қолдану»).

Риэлторлық қызметті халықаралық реттеу тәжірибесін талдау, келесілерді көрсетті:

1. Әлемнің 100-ден астам елінде риэлторлық қызмет мемлекеттің бақылауында. Мысалы, Біріккен Араб Әмірліктерінде «Брокерлер туралы заң» 2006 жылы қабылданған, Беларусь (2006 ж.), Өзбекстан (2010 ж.), Қырғызстан (2003 ж.), Грузия (2015 ж.) елдерінде риэлторлық қызмет туралы заңдар бар.

Батыс елдерінде арнайы заңдар қабылданбаса да, риэлторлардың қызметі басқа нормативтік құқықтық актілермен реттеледі (АҚШ, Германия, Испания, Финляндия, Түркия, Канада, Ұлыбритания және т.б.).

1. II. Халықаралық тәжірибеде риэлторлық қызметті реттеудің екі негізгі түрі бар: мемлекеттік реттеу және кәсіби ұйымдар арқылы реттеу.

БАӘ-де жылжымайтын мүлік секторын реттейтін мемлекеттік орган бар – Дубайдың Жер ресурстары департаментінің жылжымайтын мүлікті реттеу агенттігі (RERA). Агенттік риэлторлық қызметті реттейді және лицензиялайды.

Ұлыбританияда риэлторлардың қызметі 1979, 2007, 2012 жылдардағы заңнамалық актілермен реттеледі және өзін-өзі реттейтін ұйымдармен бақыланады: Жылжымайтын мүлік агенттерінің ұлттық қауымдастығы.

Нидерланды, Бельгия және Люксембург елдерінде агенттік қызметті реттеудің қатаң үлгісі қолданылады, мұнда мемлекеттік және кәсіби-қоғамдық реттеу үйлеседі. Риэлторлар өз қызметін лицензиялап, өзін-өзі реттейтін ұйымдарға (ӨРҰ) мүше болуы тиіс.

АҚШ-та 1,3 миллионнан астам мүшесі бар Ұлттық риэлторлар қауымдастығы жұмыс істейді (мүшелік ерікті). ҰРҚ риэлторлардың жұмыс стандарттары, этикасы және оқыту мәселелерімен айналысады.

Ресей Федерациясында риэлторлық қызметті өзін-өзі реттейтін ұйымдар (ӨРҰ) реттейді. Мемлекеттік реттеуді федералдық атқарушы билік органдары жүзеге асырады. Риэлторлар ӨРҰ-ға мүше болмағанға дейін қызмет көрсетуге құқығы жоқ.

III. Жылжымайтын мүлік объектілерімен риэлторлық қызметтерді көрсетудің тиісті сапасын қамтамасыз ету және риэлторлардың қызметін біріздендіру мақсатында әлемде риэлторлық қызметтерді стандарттау қолданылады.

Осылайша, стандарттар Қазақстанда, Ресей Федерациясында, Қырғызстанда және Беларусьте жарамды. Бірқатар Еуропа елдері де риэлторлардың қызметін стандарттаған.

1. IV. Көптеген елдерде риэлторлық лицензиялар міндетті болып табылады және оны алу үшін белгілі бір критерийлерді талап етеді. АҚШ-та әр штатта риэлтор болу үшін 18 немесе 19 жасқа толу керек, орта білім туралы аттестат, белгілі бір оқу сағаттарын игеру және емтихан тапсыру талап етіледі. БАӘ-де лицензия алу үшін $820 (370 мың теңге) көлемінде курсқа қатысып, ақылы емтихан тапсыру қажет.

Германияда риэлтордың қызметі қатаң реттелген: ол алдымен арнайы курстардан өтіп, емтихан тапсырып, тиісті лицензия алу қажет. Лицензияларды қалалық әкімшіліктердің бизнес және кәсіпкерлік жөніндегі басқармалары береді. Заңмен проблемалары бар адамдар (сотталу және басқа мәселелер) лицензия ала алмайды.

Францияда риэлторлар үшін жоғары білім міндетті және жылжымайтын мүлік агентінің қызметі заңмен қатаң реттелген. Франциядағы жылжымайтын мүлік агенті кәсіби картамен қамтамасыз етілуі тиіс, ол префектура тарапынан беріледі, немесе жұмыс берушісінің картасы бойынша келісімшартпен жұмыс істеуі керек. Финляндияда LKV риэлторлық лицензиясын алу қажет. Түркияда жылжымайтын мүлік саласында тек арнайы лицензиясы бар агенттіктер ғана жұмыс істей алады. Испания мен Ресей Федерациясында лицензиялар кәсіби ассоциациялар тарапынан беріледі.

1. V. Дүниежүзілік тәжірибенің талдауы көрсеткендей, риэлторлар қызметінде кәсіби әрекетті сақтандыру кең таралған, ол қателіктерден қорғайды. Егер риэлтор қателік жасаса, оған кәсіби біліксіздік үшін сот ісі қозғалады. Мұндай сақтандыру айыппұлдарды жабады. Мысалы, АҚШ-та «Errors & Omissions Insurance» сақтандыруы міндетті.

Ресей Федерациясында риэлторлар кәсіби жауапкершілікті сақтандыру полисін алуы керек, бұл Ұлттық стандарттар мен Федералдық заң талаптарына сәйкес келеді.

Беларусь Республикасында 2023 жылы риэлторлық қызметті жүзеге асыратын коммерциялық ұйымдардың жауапкершілігін сақтандыру енгізілді, бұл олардың қызметімен байланысты келтірілген зиянды өтеуді көздейді.

Франция мен Ұлыбританияда риэлторлар да кәсіби қызметін сақтандыруы қажет. Сақтандыру полисі болмаса, агент риэлтор лицензиясын ала алмайды.

Испания мен Латвияда сақтандыру ерікті болып табылады.

1. VI. Әр елде риэлторлық комиссияларды есептеу әдісі әртүрлі. Сома тек объектінің түріне және бағасына байланысты емес, сонымен қатар риэлторлық компанияның ережелері мен жергілікті заңнамаларға байланысты болады.

Австрияда сыйақының мөлшері жылжымайтын мүлік агенттері үшін құқықтық актілер жиынтығымен реттеледі, риэлтор көбірек талап қоюға құқылы емес. Көп жағдайларда комиссияны сатып алушы төлейді (3%).

Ұлыбританияда комиссия мөлшерін реттейтін заң жоқ. Пайыздық мөлшер клиент пен агент арасындағы келісімге және нарықтағы бәсекеге байланысты анықталады. Орташа комиссия мөлшері 0,5%-дан 3%-ға дейін ауытқиды, ол мүліктің құны мен агенттіктің ерекшеліктеріне байланысты.

Германияда әрбір федералды аймақ үшін комиссияның ұсынылатын мөлшерін жергілікті риэлторлар қауымдастығы анықтайды. Комиссия мөлшерін реттейтін заң жоқ.

Францияда риэлторлық комиссиялардың мөлшері заңмен реттеледі. Келісім бойынша төлемді сатып алушы немесе сатушы төлей алады, ал комиссия мөлшері 4%-дан 12%-ға дейін өзгеруі мүмкін.

Италияда әрбір өңір үшін жергілікті сауда-өнеркәсіп палатасы ұсынған ұсыныс ставкасы бар.

VII. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, Латвия, Франция, Испания, Германия, Ресей Федерациясы және басқа елдерде риэлторлар мәмілелердің заңдылығына жауапты емес. Бұл міндет нотариустарға жүктелген, олар мәміленің заңдылығын кепілдік береді.

Сонымен қатар, жылжымайтын мүлік агенттері мемлекеттік жылжымайтын мүлік деректер базаларына қол жеткізе алмайды, алайда әлемдік тәжірибеде жылжымайтын мүлік агенттері көптік тізімдер жүйесіне қол жеткізе алады. Бұл жүйелерде қазіргі уақытта сатылып жатқан барлық объектілер туралы ақпарат көрсетіледі. Егер объект сатылса, ол туралы ақпарат көптік тізімдер жүйесінен алынып тасталады. Ақпараттың дәлдігі үшін риэлторлар жауап береді.

[1] Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитеті төрағасының 2020 жылғы 21 желтоқсандағы № 453-од бұйрығымен бекітілген.

https://uark.kz/ru/page/nacionalnyy-standart-respubliki-kazahstan_87#heading

ынталандыруды шаралары

ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, соңғы 5 жылда өндірістік жарақаттан зардап шеккендер санының өсуі 13,4%-ды құрады (2018 жылы – 2160 адам, 2019 жылы – 2111 адам, 2020 жылы – 2033 адам, 2021 жылы – 2133 адам, 2022 – 2449 адам). 2020 жылдың салыстырмалы түрде төмен көрсеткіші ковид пандемиясымен байланысты, онда көптеген кәсіпорындар өз өндірістерін тоқтатуға мәжбүр болды.

2023 жылы Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Еңбек ресурстары орталығының мәліметтері бойынша еліміздің кәсіпорындарында 1 474 адам жарақат алған, бұл өткен жылмен салыстырғанда 0,6%-ға артық. Оның ішінде 251 адам қайтыс болды, бұл 2022 жылмен салыстырғанда 22,8%-ға артық, ал 1 223 адам мүгедектікке байланысты зейнетке ерте шығуға мәжбүр болды.

Бұл ретте, Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ведомстволық статистикасы (1 465 зардап шеккен) мен ҚР СЖРА ҰСБ ресми статистикасы (2 449 зардап шеккен) арасында айтарлықтай айырмашылықтар (2 есе) бар екенін атап өткен жөн. Ведомстволық статистикада жарақат алған жұмысшылар мен еңбек шарты бойынша жұмысқа орналасқандар есепке алынады, ал ресми статистика медициналық мекемелерге жүгінген адамдардың санына негізделеді. «Ведомстволық» адамдар әлеуметтік және материалдық көмек алады. Ал, «ресмилер» қатарынан жылына 1000-ға жуық адам өндірістік жарақат алса да әлеуметтік көмексіз қалады.

Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) 100 мың қызметкерге шаққандағы өліммен аяқталатын өндірістік жарақаттар бойынша дүниежүзілік рейтингінде Қазақстан 4,3 көрсеткішімен, 83-тің ішінде 58-ші орында, бұл әлемнің дамыған елдерімен салыстырғанда айтарлықтай жоғары, Германияда – 0,7, Жапонияда – 1,5. Сонымен қатар, ХЕҰ индикаторы бойынша жасырын жарақаттардың жоғары деңгейі бар, ол өліммен аяқталмаған және өліммен аяқталатын жағдайлардың арақатынасымен анықталады. 2022 жылдың соңында Қазақстанда бұл көрсеткіш 11:1 (Финляндия – 5750:1, Германия – 1811:1) болды.

Дәстүрлі түрде елдегі ең жарақаттанған салалар тау-кен өнеркәсібі, металлургия және құрылыс салалары болып табылады, оларда жалпы санның 31,4%-ы жарақат алған.

Жазатайым оқиғалардың негізгі себептері жәбірленушінің өзінің өрескел абайсыздығы – 33,3%, жұмысты қанағаттанарлықсыз ұйымдастыру – 28,1%, қауіпсіздік және еңбекті қорғау ережелерін бұзу – 9,3% және басқалары – 8,4%.

Бүгінгі таңда өндірістік жарақаттар мемлекет пен бизнеске экономикалық шығын әкеледі, өйткені олар жыл сайын өсіп келеді. 2023 жылы Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан (МӘСҚ) еңбекке қабілеттілігін жоғалтқан 100 мыңнан астам адам (2022 жылы 97,6 мың) 38,7 млрд.теңге сомасында әлеуметтік жәрдемақы алды, бұл 2022 жылмен салыстырғанда 27%-ға артық. Сондай-ақ, асыраушысынан айырылған 64,3 мың (2022 жылы 61,4 мың) отбасына 26,8 млрд теңге төленді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 26%-ға артық. Отбасының коэффициенті 3,6 болса, жыл сайын орта есеппен 500-ден астам бала мен әйел жалғыз асыраушысыз қалады.

Ел кәсіпорындарының жазатайым оқиғалардан тікелей шығыны (ақшалай) 2022 жылы 4,1 млрд теңгені құрады, бұл 2021 жылмен салыстырғанда 56%-ға артық. Бұл ретте кәсіпорындардың экономикалық шығындары жанамаларды (тоқырау, кәсіпорынның тоқтап қалуы) есепке алғанда тікелей шығындардан 2,5-4 есе жоғары бағаланады.Мысалы, ЭЫДҰ елдерінде өндірістік жарақаттар мен кәсіптік ауруларға байланысты экономикалық шығындар ЖІӨ-нің 3%-ына жетеді. Еңбекті қорғау саласындағы қазақстандық шындықты ескере отырып, бұл көрсеткіш 6 пайызды құрайды, бұл ел бюджетінің денсаулық сақтау саласына бөлінетін жыл сайынғы шығыстарына сәйкес келеді деп қорытынды жасауға болады.

Бүгінгі таңда азаматтардың салауатты және қауіпсіз еңбек жағдайларына конституциялық құқықтарын жүзеге асыруды қамтамасыз ету – елдегі мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін елімізде жұмысшылардың денсаулығы мен қауіпсіздігін сақтауға бағытталған кешенді шаралар қабылдануда. Атап айтқанда, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша стандарттар енгізілді, оған 536 кәсіпорын қосылған «нөлдік жарақат – Vision Zero» тұжырымдамасы насихатталуда.

2023 жылы 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек тұжырымдамасы әзірленіп, қабылданды. 2024 жылы Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жанынан еңбек инспекциясын жергілікті атқарушы органдардан министрлікке беріледі және жеке Мемлекеттік еңбек инспекциясы жөніндегі комитет құрылады.

Бұл шаралардың барлығы Қазақстанда еңбекті қорғаудың маңыздылығын көрсетеді. Дегенмен, қабылданған шараларға қарамастан, елімізде өндірістік жарақаттану деңгейі әлі де жоғары.

Бұл жағдайдың себептерінің бірі жұмыс берушілерді еңбек жағдайын жақсартуға ынталандыратын экономикалық шаралардың жоқтығы және бақылау шараларының басымдығы болып табылады. Бұл шараның үстемдігіне қарамастан, мемлекеттік еңбек инспекторлары бір мемлекеттік инспекторға орта есеппен 1400 заңды тұлға мен 4000-нан астам жеке кәсіпкерден келетіндіктен және олардың бақылау функциясын физикалық тұрғыда атқара алмайтындығынан мемлекеттік еңбек инспекторлары өз міндеттерін орындай алмай отыр.

Сонымен қатар, қаржылық мүмкіндіктердің жоқтығы, сондай-ақ қолданыстағы еңбекті қорғау стандарттары мен ережелерінің жетілдірілмегендігі көптеген кәсіпорындарда еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша инженерлердің болмауына әкелді.

Мұндай мамандар болса да, бұл жауапкершілік жиі біріктіріледі. Осылайша, ресми деректер бойынша олардың саны республика бойынша 18 мыңға жуық болуы керек, бірақ іс жүзінде 2,4 мың болып табылады, бұл еңбек заңнамасының талаптарынан 7,5 есеге төмен (ҚР Еңбек кодексінің 202-бабы). 50 адамнан асатын кәсіпорындардың штатында еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша маман болуы керек).

Бұл мәліметтерді ХЕҰ есептері растайды, мұнда Қазақстанда 10 000 қызметкерге 0,3 ғана еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау маманы келеді, ал, мысалы, Қытайда – 2,4, Германияда – 1,4, Латвияда – 1,3.

Бұл ретте үкімет 2024 жылға экономикалық ынталандыратын бірден-бір шара – екі құрамды сақтандыру тарифін енгізуді жоспарлап отыр. Үкіметтің айтуынша, бұл 2030 жылға қарай жұмысшыларды жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жүйесімен қамтуды 90%-ға дейін арттырады.

Дегенмен, қазірдің өзінде жұмыс берушілердің қызметкерлерді сақтандыруға деген қызығушылығының төмендеуі байқалады, өйткені зардап шеккен қызметкерлерге өтемақы төлеуге байланысты қаржылық жүктеме сақтандыру ұйымдарынан жұмыс берушілерге ауысты. Нәтижесінде заңды тұлғалардың 32%-ы ғана қызметкерлерді жазатайым оқиғалардан сақтандырды. Жұмысшылардың 54%-ы ғана сақтандыру жүйесімен қамтылған. Сонымен қатар, статистикада көлеңкелі жұмыспен қамтылған жұмысшылар есепке алынбайды.

Осылайша, еңбекті қорғаудың ұлттық жүйесі экономикалық ынталандыру шараларын кеңінен енгізу және мемлекеттен жұмыс берушіге жауапкершілікті қайта бөлу мақсатында қайта жүктеуді талап етеді. Мемлекет жұмыс берушiлердiң өз кәсiпорындарындағы еңбек жағдайларын жақсартуға мүдделiлiгiне ықпал ететiн құқықтық және экономикалық жағдайларды жасауға тиiс.

Дүниежүзілік тәжірибеде өндірістік жарақаттануды төмендетуге салық жеңілдіктерін, субсидияларды, жеделдетілген амортизацияны, инвестицияларды ынталандыруды және сақтандыру сыйлықақыларын азайтуды қоса алғанда, әртүрлі экономикалық шаралар арқылы қол жеткізіледі.

Шетел мемлекеттерінің еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын экономикалық ынталандыру тәжірибесін салыстырмалы талдау тәжірибемізде қолдануға болатын қызықты механизмдерді анықтады:

• Қауіпсіз жабдықты сатып алатын (Франция, Германия, Ирландия, Италия және Ұлыбритания тәжірибесі) немесе еңбек қауіпсіздігінің белгілі бір стандарттарын (Жапония мен Оңтүстік Корея тәжірибесі) сақтауға тырысатын бизнес үшін салық жеңілдіктері.
• Қауіпті және ескірген жабдықты баланстан есептен шығару (Голландия), сондай-ақ еңбекті қорғау қорларын (Финляндия және Швеция) құратын компанияларға салық жеңілдіктері арқылы жеделдетілген амортизация. Сонымен қатар, әртүрлі елдердегі қолданыстағы экономикалық ынталандыру жүйелері жалпы еуропалық нарықтағы сауда еркіндігіне әсер етпейді.
• Дүниежүзілік тәжірибеде қауіпсіз жабдықты (ЭЫДҰ) сатып алуға мемлекеттік субсидиялар мен жеңілдікті несиелер кеңінен қолданылады.
• Сақтандыру сыйлықақыларын саралау. Еңбекті қорғау саласында оң нәтижелерге қол жеткізген кәсіпорындар базалық тарифтің 10-нан 40%-ға дейін жеңілдік ала алады (Ресей, Оңтүстік Корея, Италия және т.б.). Канада мен Францияда еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау шығындары неғұрлым жоғары болса, сақтандыру тарифі соғұрлым төмен болады.

Еңбек қауіпсіздігін ынталандырудың шетелдік тәжірибесіне шолу бүкіл әлем елдерінің еңбек жағдайлары мен қауіпсіздікті жақсартуға экономикалық әсер ету мәселелеріне үлкен көңіл бөлетінін көрсетеді. Еңбек қауіпсіздігін ынталандырудың әртүрлі механизмдерін қолдану жарақат алу қаупін азайтып қана қоймайды, сонымен қатар еңбек өнімділігін арттырады, өндіріс шығындарын азайтады және бәсекеге қабілеттілікті арттырады.

Қазақстандағы еңбек қауіпсіздігін басқарудың қолданыстағы жүйесі қазіргі уақытта жұмысшылардың өндірістегі жарақаттары мен ауруларын азайтуға көмектеспейді, жұмыс берушілерді еңбек жағдайларын жақсартуға ынталандырмайды және олардың алдын алуға емес, оның зардаптарын өтеуге бағытталған.

Бірінші тур
Алғашқы кезеңде «Ұлттық бірлестік» партиясы мен оның одақтастары 33%-дан астам дауыс жинап, 39 мандатқа ие болды. Бірінші турдың нәтижесінде жалпы 76 депутат сайланды.
Екінші турға:
• «Ұлттық бірлестік» және оның одақтастарының – 444 кандидаты,
• «Жаңа халық майданы» (солшыл коалиция) – 415 кандидаты,
• «Республика үшін бірге» (президенттік либералды коалиция) – 321 кандидаты,
• «Республикашылар» партиясы – 88 кандидаты қатысты.

Екінші тур
Парламенттік сайлаудың екінші кезеңінің қорытындысы бойынша:
• Бірінші орын – «Жаңа халық майданы» солшылдар коалициясы (NFP) – 182 депутаттық мандат алды.
• Екінші орын – «Бірге!» президенттік коалициясы – 168 орын.
• Үшінші орын – «Ұлттық бірлестік» оңшыл коалициясы – 143 мандат (оның ішінде партияның өзінде – 88 орын).
Барлығы Ұлттық жиналыста – 577 мандат бар. Қалған орындар басқа коалицияларға кірмейтін тәуелсіз депутаттар арасында бөлінді.

Сайлаудың ерекшеліктері
• Жастар және сайлау:
Жастардың көпшілігі солшыл күштерді қолдады, бірақ 18-24 жас аралығындағы сайлаушылардың айтарлықтай бөлігі «Ұлттық жиналысқа» дауыс берді. Егер 2022 жылы олардың үлесі 12% болса, 2024 жылы 20%-ға жетті.
Бұл үрдіс 28 жастағы партия жетекшісі Джордан Барделланың танымалдығымен түсіндіріледі. Ол TikTok желісінде белсенді, партияның «нәсілшіл» имиджін өзгертуге ықпал етті және Франция азаматтарының құқықтарын мигранттардан жоғары қоюды жақтады.
• Үйлестірілген шегініс стратегиясы:
Макронның «Республика үшін бірге» центристік блогы мен «Жаңа халық майданы» солшыл коалициясы бірінші турда үшінші орын алған үміткерлерді өз кандидатураларын алып тастауға және оңшыл қарсыластарын қолдауға шақырды. Олар екінші турға қатысудан бас тартқан 200-ге жуық үміткердің келісіміне қол жеткізді. Күшті оңшыл қарсыластардың айналасында дауыстарды шоғырландыру үшін аз танымал кандидаттардың кандидатураларын саналы түрде алып тастау «Ұлттық бірлестіктің» жеңілуіне ықпал етті.
• Гендерлік теңгерімсіздік:
Жаңа парламентте әйел депутаттардың үлесі 36% немесе 208 орын болды. 2022 жылы бұл көрсеткіш 215 мандат болған. Әйелдердің ең көп саны президенттік коалиция мен «Жаңа халық майданы» құрамында (41%) болды.
• Жасанды интеллектті қолдану
Кампания кезінде иммигранттарға қарсы месседждер, қауіпсіздік проблемалары, сөз бостандығы, әділет жүйесінің жетілмегендігі, ауыл шаруашылығын қолдаудың әлсіздігі туралы ЖИ (AI) технологияларын пайдалану арқылы жасалған суреттер кең таралды.
BFMTV телеарнасының мәліметінше, 2024 жылдың қаңтарынан бастап «Ұлттық бірлестіктің» кандидаттары ChatGPT сияқты жасанды интеллект құралдарын қолдануға арнайы үйретілді. Олар ЖИ көмегімен үгіт-насихат материалдарын жасап, пікірталасқа қажетті аргументтерді дайындаған.

Қорытынды
Президент Макронның мерзімінен бұрын сайлау өткізу шешімі, барлық тәуекелдерге қарамастан, тактикалық тұрғыдан сәтті болды. Оның басты нәтижесі – Марин Ле Пеннің партиясы үшін ең қолайлы сәтте жеңіске жетуіне жол бермеу.
Қазіргі жағдайда Макрон Премьер-министр лауазымын басқа саяси күштің өкіліне беруі мүмкін, бұл оның саяси ықпалын сақтауға көмектеседі.
«Ұлттық бірлестіктің» мандат саны күтілгеннен аз болғанына қарамастан, бұл сайлау оңшыл күштердің позицияларының күшеюін көрсетті. Сонымен қатар, бұл Еуропарламент сайлауындағы жетістікті ұлттық деңгейдегі сайлауда қайталаудың қиындығын және ұзақмерзімді стратегияның маңыздылығын дәлелдеді.

Сайлаудың негізгі жеңімпазы – «Жаңа халық майданы». Алайда, олардың алдында маңызды сұрақтар тұр:
• Жеңісті қалай іске асыру керек?
• Премьер-министр лауазымына кімді ұсыну керек?
• Тұрақты басқаруды қалай қамтамасыз ету қажет?
«Халық майданы» – солшыл популистер, традициялық социалистер және жасылдар коалициясы болғандықтан, біртұтас саясат қалыптастыру және келісілген шешімдер әзірлеу қиынға соғуы мүмкін.

Сайлау кезіндегі саяси ахуал
• Үндістанның сайлау комиссиясының мәліметтері бойынша елде 2 697 партия тіркелген, оның 8-і ұлттық, 51-і аймақтық, ал қалған 2 638-і ресми танылмаған.
• Ұлттық және аймақтық партиялардың көптігі тұрақты үкімет құруды қиындатады.
• Елдегі экстремистік топтар мен наразылық қозғалыстары саяси тұрақтылыққа әсер етуде.
• Хиндутва (индуизм ұлтшылдығы) негізіндегі популизм мен ұлтшылдық саясаты күшейіп келеді.
• Үндістан әлемдік саясатта ықпалды ойыншыға айналуда, себебі оның күшті экономикасы, көпұлтты қоғамы және жоғары білім деңгейі бар.

Басты саяси күштер
• Үндістан ұлттық конгресі (INC) – елдің ең көне саяси ұйымы (1885 жылы құрылған), центристік бағытты ұстанады.
• Бхаратия Джаната Партиясы (БДП, BJP) – оңшыл-центристік, индуистік ұлтшылдыққа негізделген партия.
• Премьер-министр Нарендра Моди (БДП жетекшісі) экономикалық реформаларымен және ұлтшыл риторикасымен танымал.
• 2023 жылы тамызда 28 оппозициялық партия бірігіп, «I.N.D.I.A.» блогын құрды, оның мақсаты Модидің үшінші рет жеңіске жетуіне жол бермеу болды.

Электоралдық кампания
• Негізгі тақырыптар: экономикалық мәселелер, жұмыссыздық, жастар мәселелері.
• Жастардың саяси белсенділігі: Үндістан халқының 50%-дан астамы – 25 жасқа дейінгі жастар.
• Жасанды интеллект және дипфейктер: ИИ технологиялары саяси үгіт-насихат және қарсыластарды қаралау үшін белсенді қолданылды.
• Оппозиция БДП-ны мұсылмандарды басып-жаншу және демократиялық процестерді бұзу үшін айыптады.

Қызықты фактілер
• 2024 жылғы сайлау – әлемдегі ең қымбат сайлаулардың бірі. Үндістан оған 14,5 миллиард доллар жұмсады.
• Дауыс беру жеті кезеңнен тұрды: бірінші тур – 19 сәуір, соңғы тур – 1 маусым.
• Сайлау комиссиясы 10 миллионнан астам қызметкерді жұмылдырды.
• Әрбір сайлаушының саусағы арнайы сиямен белгіленеді, бұл қайта дауыс беруді болдырмау үшін қолданылады.

Сайлау нәтижелері
• 66% немесе 642 миллион сайлаушы дауыс берді (оның ішінде 312 миллион әйел).
• Премьер-Министр Моди басқаратын Ұлттық демократиялық альянс (NDA) коалициясы – 294 орын.
• Оппозициялық I.N.D.I.A. блогы – 231 орын.
• Бхаратия Джаната Партиясы (BJP) – 242 орын (парламенттік көпшілік үшін 272 орын қажет).
• Бұл Модидің коалициялық серіктестеріне көбірек сүйенуіне тура келетінін көрсетеді.
• БДП-ның экономикалық уәделері және «Моди кепілдіктері» жеңістің басты факторлары болды.

Қорытынды
БДП көшбасшылықты сақтап қалды, бірақ коалициялық әріптестерге тәуелді бола бастады.
Жаңа үкіметтің басты басымдықтары:
• Экономикалық өсуді ынталандыру
• Жұмыссыздықпен күрес
• Кедейлікпен күрес және халықтың өмір сүру сапасын жақсарту
• Білім беру және денсаулық сақтау салаларына баса назар аудару
Сыртқы саясат:
• Үндістан АҚШ, Қытай, Ресей және Еуропалық Одақ елдерімен дипломатиялық қарым-қатынастарын дамытуды жалғастырады.
• Оңтүстік Азия және Батыс Азиядағы аймақтық интеграция басты басымдықтардың бірі болады.
• Үндістан климаттың өзгеруіне қарсы күрес, терроризмге қарсы әрекет және әлемдік экономикада өз орнын нығайту бағытында жұмыс істейді.
• Шетелдік инвестицияларды тарту және әлемдік экономикалық державалардың қатарына кіру мақсаты жалғасады.

Бұл сайлауды ерекше еткен қандай факторлар бар және оның маңызы неде?

Біріншіден, АҚШ – әлемдегі жетекші держава әрі ең ірі экономика. Елдің ішкі саясаты көптеген мемлекеттерге ықпал етіп қана қоймай, оның сыртқы саясаты да халықаралық аренада маңызды рөл атқарады. Ресей мен Украина арасындағы соғыс, сондай-ақ Таяу Шығыстағы тұрақсыздық жағдайында АҚШ-тағы биліктің өзгеруі аталған дағдарыстардың даму бағытына айтарлықтай әсер етуі мүмкін.
Екіншіден, екі негізгі үміткер – Дональд Трамп пен Камала Харрис халықаралық мәселелер бойынша түбегейлі қарама-қарсы көзқарастарды ұстанды. Бұл сайлаудың тек АҚШ үшін ғана емес, жаһандық саясат үшін де маңыздылығын арттыра түсті.
Үшіншіден, сайлаудағы негізгі тартыс «тербелмелі» штаттарда – Аризона, Джорджия, Мичиган, Невада, Пенсильвания, Солтүстік Каролина және Висконсинде өтті. Трамп пен Харрис аталған өңірлерге ерекше көңіл бөліп, жарнама мен үгіт-насихатқа миллиардтаған доллар жұмсады. Бұл штаттардағы жеңіс жалпы сайлау нәтижелеріне шешуші ықпал етті.
Төртіншіден, биылғы науқанның айрықша ерекшеліктерінің бірі – The Washington Post газетінің мәлімдемесі болды. Басылым бұған дейін дәстүрлі түрде демократиялық кандидаттарды қолдаса, биыл президенттікке үміткерлердің ешқайсысын жақтамайтынын жариялады.
Бесіншіден, тәуелсіз пікірталас алаңы ретінде подкасттардың танымалдығының артуы байқалды. Дональд Трамп дәстүрлі БАҚ-тан тыс кең аудиторияға үндеу жасау үшін подкасттарды белсенді түрде пайдаланды.
Алтыншыдан, АҚШ-тың саяси мәдениеті шамамен 250 жыл бойы қалыптасып, қазіргі уақытта қоғамның оң және сол қанаттарға жіті бөлінуімен сипатталады. Бұл бөлініс әсіресе 1963 жылы Джон Кеннедидің өлтірілуінен кейін күшейе түсті. Егер демократтар жеңіске жетсе, 2021 жылдың қаңтарында Трамп жақтастары ұйымдастырған тәртіпсіздіктерге ұқсас оқиғалардың қайталану қаупі жоғары.
Жетіншіден, АҚШ тарихындағы ең даулы болуы мүмкін бұл сайлаудың алдында екі үміткер де заңгерлерді тартып, ықтимал сот процестеріне дайындық жүргізді. Олар даулы сайлау нәтижелеріне қарсы тұру үшін түрлі құқықтық сценарийлер әзірледі.

I. КАНДИДАТТАРДЫ ҰСЫНУ
АҚШ-тағы сайлау жүйесі соңғы жүз жылда қалыптасқан дәстүрлі әдістер бойынша өткізіледі. Әдетте, бұл сайлауға жетекші екі партияның негізгі кандидаттары қатысады.
Праймериздер мен съездер сияқты рәсімдер республикалық және демократиялық партияларда ұқсас түрде өтеді, бұл сайлау процесінің тұрақтылығын көрсетеді. Әр партияның өзіндік символикалық түс схемасы бар: республикашылар қызыл түспен, ал демократтар көк түспен белгіленеді. Екі партияның праймериздері мен конгрестері, әдетте, бір мезгілде өтіп, қарқынды саяси бәсекелестік тудырады.
АҚШ тарихындағы 60-шы президенттік сайлау нәтижесінде елдің 47-ші Мемлекет басшысы сайланады.
10 қыркүйекте Камала Харрис пен Дональд Трамп арасындағы президенттік пікірталас өтті. CNN және SSRS жүргізген жедел сауалнамаларға сәйкес, америкалықтардың 63%-ы Харриске қолдау білдірген. Сонымен қатар, консервативті Fox News арнасы да оның пікірталастағы жеңісін мойындады.

II. САЯСИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР
Дональд Трамп пен Камала Харристің сайлау штабтары сайлаушылармен тиімді байланыс орнату үшін әртүрлі үгіт-насихат әдістерін, соның ішінде дәстүрлі және заманауи медианы кеңінен қолданды.
АҚШ құрылған кезден бастап саясаттағы отбасының рөлі маңызды болып саналады. Үміткерлер көбінесе жұбайларын, балаларын, сондай-ақ отбасылық фотосуреттер мен бейнематериалдарды алға тартып, сайлаушыларға отбасылық құндылықтардың маңыздылығын көрсетуге тырысады.
Трамптың сайлауалды науқаны оның көшбасшылық қабілеті, шешендік шеберлігі және харизмасына негізделді. Оның медиа стратегиясында келесі тәсілдер ерекше рөл атқарды:
 Подкасттарды белсенді пайдалану;
 Әлеуметтік желілерде танымал тұлғалармен тікелей эфирлер өткізу;
 Миллиондаған ізбасарлары бар ықпалды қайраткерлердің қолдауы (Илон Маск, Такер Карлсон, Роберт Кеннеди-кіші);,
 Қарапайым халықпен жақындасу мақсатында McDonald’s-те жұмыс істеу және шағылыстыратын жилет киіп, қоқыс таситын көлікпен жүру;
Трамптың сайлауалды бағдарламасы ұлттық қауіпсіздік, шекараны нығайту, заңсыз көші-қонмен күресу, есірткі картельдерін жою, сондай-ақ АҚШ-тың экономикалық және энергетикалық тәуелсіздігін қамтамасыз ету мәселелеріне бағытталды.
Харристің сайлауалды штабы саяси технологиялардың кең спектрін қолданды. Медиа платформалар, атақты тұлғалардың қолдауы және креативті коммуникациялар оның электораттық позициясын нығайтуға және әртүрлі сайлаушылар тобын тартуға ықпал етті. Оның стратегиясында келесі әдістер қолданылды:
 San Diego Comic-Con-ға қатысып, «Симпсондар» анимациялық сериалының жанкүйерлеріне үндеу жолдау, сондай-ақ консервативті Fox News арнасына сұхбат беру;
 Танымал шоу-бизнес өкілдерінің қолдауы (Тейлор Свифт, Дженнифер Лопес, Опра Уинфри, Джордж Клуни, Роберт Де Ниро, Билли Эйлиш, Эминем және т.б.);
 АҚШ-тың бұрынғы және қазіргі президенттерінің қолдауы (Джимми Картер, Билл Клинтон, Барак Обама, Джо Байден);
Харристің сайлауалды бағдарламасы тұрғын үйге қолжетімділікті арттыру, студенттік қарыздарды есептен шығару, медициналық сақтандыруды кеңейту, климаттың өзгеруімен күресу және ЛГБТҚ қауымдастығының құқықтарын қорғау бағыттарын қамтыды.

III. САЙЛАУАЛДЫ БАҒДАРЛАМА
Дональд Трамп пен Камала Харрис өздерінің сайлауалды бағдарламаларында негізгі мәселелер бойынша түбегейлі қарама-қарсы көзқарастарды ұсынды.
Трамп «AGENDA 47» («АҚШ-тың 47-ші президентінің күн тәртібі») бағдарламасы аясында шекараны нығайту, заңсыз көші-қонмен күресу, есірткі картельдерін жою, сондай-ақ экономикалық және энергетикалық тәуелсіздік арқылы ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелеріне басымдық берді. Бұл бағдарлама билікті президенттің қолында шоғырландыруға және федералды үкіметті қысқартуға бағытталған «мұра» консервативті талдау орталығының «PROJECT 2025» ұсынысымен үндеседі.
Өз кезегінде, Харрис «A NEW WAY FORWARD FOR THE MIDDLE CLASS» («Орта тап үшін жаңа жол») бағдарламасын ұсынып, орта таптың мүдделеріне назар аударды. Оның саяси платформасы тұрғын үй субсидияларын арттыру, студенттік қарыздарды кешіру, медициналық сақтандыруды кеңейту, сондай-ақ LGBTQ құқықтарын қорғау және экологиялық әділеттілікті қамтамасыз ету шараларын қамтыды. Сыртқы саясатта Харрис АҚШ-тың халықаралық аренадағы дәстүрлі бағытын ұстануға ниетті екенін мәлімдеді.

АҚШ-тың САЙЛАУ ЖҮЙЕСІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
АҚШ президентін сайлау бірнеше кезеңнен тұрады:
Алдын ала сайлау (Primaries): Партиялар ашық немесе жабық түрде кандидаттарды анықтау үшін штаттарда партияішілік сайлау өткізеді.
Кокустар: Кейбір штаттарда праймериздің орнына үміткерді талқылау және таңдау үшін жиналыстар ұйымдастырылады.
Ұлттық съездер: Әр партияның съезі өтіп, онда делегаттар президенттікке ресми кандидат ұсынады.
Жалпы сайлау (General Election): Қарашаның бірінші сейсенбісінде өтеді. Бұл күні сайлаушылар өз таңдауларын жасайды, бірақ дауыс тікелей кандидаттарға емес, сайлаушылар алқасына беріледі.
Сайлаушылар жүйесі: Әр штаттың сайлаушылар саны оның Конгрестегі өкілдерімен (сенаторлар мен өкілдер палатасының мүшелері) тең. Жалпы саны – 538 сайлаушы. Президент болып сайлану үшін үміткерге кемінде 270 дауыс жинау қажет.
Сайлаушы (Elector): Бұл – өз штатындағы сайлау нәтижесіне сүйене отырып, Президент пен Вице-президентке дауыс беретін сайлау алқасының мүшесі. Сайлаушылар партиялық съездерде немесе әр штаттағы партиялық процедуралар арқылы таңдалады.
Мерзімінен бұрын және пошта арқылы дауыс беру: Көптеген штаттарда сайлаушылар мерзімінен бұрын дауыс бере алады. Кейбір штаттар бюллетеньдерді тіркелген сайлаушыларға автоматты түрде жібереді, ал кейбіреулерінде сайлау толығымен пошта арқылы өткізілуі мүмкін.
Электрондық дауыс беру: АҚШ-та кейбір штаттарда қолданылады. Бұл жүйе сайлаушыларға дауыс берудің ыңғайлы тәсілдерін ұсынуға мүмкіндік береді, оның ішінде сайлау учаскелеріндегі электрондық машиналар мен онлайн платформалар бар.
Сайлаушылардың дауыс беруі: Желтоқсан айында сайлаушылар алқасы жиналып, Президентті таңдау үшін дауыс береді. Бұл дауыс нәтижелері Конгресске жіберіледі.
Дауыстарды санау және ұлықтау: Қаңтарда Конгресс сайлаушылардың дауыстарын ресми түрде есептейді. Жаңа Президент 20 қаңтарда ант қабылдайды.

Сонымен қатар, 5 қарашада америкалықтар Сенаттың үштен бірін, Өкілдер палатасының барлық мүшелерін, көптеген губернаторларды, әкімдерді және басқа да мемлекеттік шенеуніктерді сайлады. Штат деңгейінде түрлі референдумдар да өткізілді.

           Әлеуметтік-экономикалық контекст
Ресейдегі сайлау оң экономикалық тенденциялар аясында өтті. Елдің ЖІӨ 2,6%-ға өсті, жұмыссыздық деңгейі тарихи минимумға (2,9%) дейін төмендеді, ал 2023 жылы нақты жалақы 8%-ға артты.
Наразылық көңіл-күйінің деңгейі салыстырмалы түрде төмен болды – ресейліктердің тек 15%-ы саяси талаптарды орынды деп санады. Сонымен қатар, Президенттің қолдау рейтингі 86%-ды құрады.

           Кандидаттарды ұсыну
2024 жылғы Ресей президенттік сайлауына төрт кандидат тіркелді:
• Владимир Путин (өзін-өзі ұсыну);
• Владислав Даванков («Жаңа адамдар» партиясы);
• Николай Харитонов (РФКП);
• Леонид Слуцкий (РЛДП).
Барлық үміткерлер Владимир Путиннің саяси бағытын қолдады. Олардың сайлауалды науқандары нақты бәсекелестікке емес, партиялардың саяси позицияларын нығайтуға бағытталды.

           Сайлаушыларды жұмылдыру
Сайлаушыларды жұмылдыру науқаны 17 ақпан мен 14 наурыз аралығында жүргізілді. Ол федералдық және аймақтық деңгейдегі кең ауқымды үгіт-насихат шараларын қамтыды.
Негізгі күш-жігер дауыс беру рәсімін түсіндіру және азаматтарды сайлауға қатысуға ынталандыру мақсатында бейнематериалдар мен баннерлер әзірлеуге бағытталды.

 Аймақтардағы үгіт-насихат тәсілдері
• Иркутск облысында үгіт-насихат жағымды тезистерге негізделді: «Ресей үшін!», «Таза көшелер үшін!».
• Забайкалье өлкесінде негізгі назар патриотизм мен СВО (арнайы әскери операция) қатысушыларымен байланысқа аударылды. Әлеуметтік желілер әуесқой және кәсіби түрде түсірілген бейнематериалдарға толы болды. Олардың арасында:
o «Сақиналар әміршісі» және «Слово пацана» сияқты танымал фильмдер мен сериалдардың қайта дыбысталуы;
o Дауыс беруге шақыруды бейнелейтін ерекше сюжеттер, мысалы, жекпе-жектен шыққан боксшы немесе «V» белгісін барлық жерде кездестірген қыз.
o Мерекелерге арналған тақырыптық акциялар да ұйымдастырылды. Мысалы, 1 наурыз – Дүниежүзілік мысықтар күніне орай мысықтармен және таңдаулы тақырыптармен безендірілген суреттер топтамасы жасалды.
Барлық үгіт-насихат материалдары ресми арналар, соның ішінде ОСК-ның Telegram арнасы арқылы таратылды.

           Сайлау науқанының негізгі тақырыптары
• Владимир Путин Ресейдің бірлігіне, егемендігіне және отбасыларды қолдауға баса назар аударды. Оның бағдарламасы ана капиталы бағдарламасын ұзартуды, ең төменгі жалақыны арттыруды, сондай-ақ білім беру мен инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруды қамтыды.
• Николай Харитонов (РФКП) тегін білім беру мен денсаулық сақтау жүйесін қайтаруды, стратегиялық салаларды ұлттандыруды және зейнеткерлік жасты төмендетуді ұсынды.
• Владислав Даванков («Жаңа адамдар») жастар саясатына, өзін-өзі басқаруға және елді модернизациялауға басымдық берді.
• Леонид Слуцкий (РЛДП) Владимир Жириновскийдің саяси мұрасына ерекше мән беріп, СВО-ны қолдауға және әлеуметтік теңсіздікті азайтуға бағытталған бағдарламасын ұсынды.

Сайлауға қатысу және дауыс беру нәтижелері
Сайлауға қатысу көрсеткіші 74,44%-ды құрады, бұл посткеңестік кезеңдегі рекордтық деңгей болды.
• Владимир Путин – 87,28%;
• Николай Харитонов – 4,31%;
• Владислав Даванков – 3,85%;
• Леонид Слуцкий – 3,20%.

          Дауыстарды санау және сайлау қорытындылары
Дауыстарды санау сайлау аяқталғаннан кейін бірден басталды, ал соңғы нәтижелер 28 наурызға дейін жариялануы тиіс.
Сайлауда 87,28% дауыс жинаған Владимир Путин жеңіске жетті.

Бағаның айтарлықтай өсуі энергия тасымалдаушыларға (Түркия — 151,3%, Греция — 122%, Латвия — 90%, Ұлыбритания — 42,3%, АҚШ — 41,6%, Испания — 40,7%, ГФР — 35,7%) және азық — түлікке (Түркия — 93,9%, Греция-40%, Венгрия-20%, Ресей-19,5%, Латвия – 16,6%, Өзбекстан — 16,5%, ГФР — 14,8%, Испания — 12,9%, Ұлыбритания -12,7%, АҚШ — 10,4%).

Әлемде инфляцияға қарсы саясат шеңберінде Азық түлік пен отын бағасын тежеу мақсатында мынадай шаралар қолданылады:

I. бағаны реттеудің жанама механизмдері

-Қаржылық және баға тұрақтылығын қолдау үшін ақша-несие саясатын қатаңдату және базалық мөлшерлемелерді көтеру. Мәселен, АҚШ–та базалық мөлшерлеменің диапазоны жылдық 1,5-1,75% — ға (0,75 п.п.) дейін көтерілді, Ұлыбритания маусым айында негізгі мөлшерлемені 1,25% — ға (0,25 п. п.) дейін көтерді, Өзбекстан наурыз айында базалық мөлшерлемені 17% — ға (3 п. п.) дейін арттырды.

— Жеңілдікті салық салуды қолдану, ҚҚС ставкаларын төмендету. Испания электр энергиясына ҚҚС-ты 5% — ға дейін төмендетті (қуаты 10 кВт-тан аз қондырғылар үшін және бассейннің бағасы 45 еуродан (21,9 мың теңге) асқанға дейін, электр энергиясын өндіруге салынатын салықты тоқтата тұру және арнайы электр энергиясына салынатын салықты 0,5% — ға дейін төмендету. Ұлыбритания жанармай салығын 5 пенске (29,1 теңге), Германияның Федералды Үкіметі қазба отынына салықтар мен баждарды (бензин — 29,55 цент (138 теңге), дизель — бір литр отынға 14,04 цент (66 теңге) төмендетті.

— Кедендік баждар мен жеңілдіктер. Ресейде астық экспортына өзгермелі баж салығы енгізілді (17,5 млн.т. мөлшеріндегі тарифтік квота, одан асатын көлемде астық экспортына әкетілетін өнімнің кедендік құнының 50% — в, бірақ бір тонна үшін 100 еуродан (48,7 мың теңге) кем емес баж салынатын болады). Өзбекстанда кедендік жеңілдіктердің мерзімін ұзарту, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеушілер үшін әкелінетін ауыл шаруашылығы шикізатына, жабдыққа, қосалқы бөлшектерге қатысты кедендік преференцияларды қолдану тапсырылды.

— Жеңілдетілген несиелеу. Өзбекстанда банктер кәсіпкерлерге шикізат сатып алуға және ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің айналымын жылдық 7% мөлшерлемемен ТОЛЫҚТЫРУҒА қосымша 10 триллион сома (438,6 млрд.теңге) «револьверлік» кредит береді.

— Бюджеттен субсидиялау және субсидиялау. Ресейде ұн өндірушілер үшін бидай сатып алуға байланысты шығындардың бір бөлігін өтеуге субсидиялар қарастырылған. Өзбекстанда азық-түлік өнімдерін өндіру үшін 300 мың гектардан астам жер бөлініп, ақшалай қаражат бөлінеді (анықтама ретінде: тұқымдар мен көшеттерді сатып алу және жеткізу үшін – 300 млрд. сом (13,2 млрд. теңге), 135 мың га тыңайған жерлерді игеру үшін – 170 млрд. сом (7,5 млрд. теңге), суару желілерін жөндеу және қайта жаңарту, 3,5 мың сорғы орнату, сорғы құбырларын жөндеу және 281 ұңғыманы бұрғылау – 300 млрд. сум (13,2 млрд. теңге).

 II.Баға процесіне мемлекеттің тікелей араласуы

— Бағалар мен тарифтерді белгілеу немесе төмендету. Өзбекстанда азық-түлік тауарларын тасымалдаушылар үшін теміржол тарифтері 50% — ға дейін төмендетілді.

— Бағаны тоқтату. Испания Бутан баллонының бағасын 19,55 Еуро (13,5 кг үшін 9,5 мың теңге) деңгейінде «қатырды». Ресейде өндірушілер мен бөлшек сауда желілері арасында қант пен күнбағыс майының бағасын уақытша тоқтату қолданылады (құны 1 кг. қант — көтерме саудагерлер үшін 36 рубльден (275 теңге) және бөлшек сатып алушылар үшін 46 рубльден (352 теңге) жоғары емес, 1 литр май-95 рубль (727 теңге) және 110 рубль (842 теңге) тиісінше). Венгрияда тұтыну тауарларының бағасы қатып қалды (қант, бидай ұны, күнбағыс майы, шошқа еті, тауықтың төс еті, сүт), және отын (бір литр отынға 5 цент субсидия).

— Белгілі бір уақыт кезеңіне бағаның ықтимал өсу шегін белгілеу. Ресей мен Өзбекстан айына бір рет шекті бөлшек сауда бағаларын белгілейді. Ресейде ірі сауда желілері көкөністерге, сүт өнімдеріне, қант пен нанға 5% үстеме бағаны белгілейді. Испанияда табиғи газға реттелетін тарифті көтеруге шектеу ұзартылады, 2022 жылдың желтоқсанына дейін тұрғын үйді жалға алу бағасын көтеруге 2% шектеу енгізіледі.

— Тұрақтандыру азық-түлік қорының функцияларын кеңейту. Тұрақтандыру қорларының өлшемі посткеңестік кеңістіктегі елдерге тән, Еуропа мен Америка елдері ұқсас құралдарды пайдаланбайды. Осылайша, Ресейде ауылшаруашылық өнімдерінің, шикізат пен азық-түліктің мемлекеттік резерві құрылды. Мемлекет нарықтағы төмен бағамен фермерлерден өнімді форвардтық сатып алуды жүзеге асырады, ал бағаның өсуімен олар тапшылық пен бағаның өсуін болдырмай, нарықты өнімдермен толтырады.

III. Халықтың осал топтарына атаулы әлеуметтік көмек. (Өзбекстан, Испания, Ұлыбритания, АҚШ, Германия, Греция, Латвия, Түркия)

Инфляцияның бақылаусыз өсуі, ең алдымен, адамдардың әлеуметтік осал санаттарына әсер етеді, бұл әлеуметтік шиеленістің өсуіне әкеледі. Осыған байланысты, кейбір мемлекеттер халықтың осы санатын қолдау бойынша бірқатар шаралар қабылдады.

Ұлыбританияда барлық әлеуметтік осал отбасыларға коммуналдық қызметтер үшін жеңілдіктер (400 фунт стерлинг (231,9 мың теңге), муниципалдық салыққа 150 фунт стерлинг (86,9 мың теңге) және жәрдемақы алатын отбасыларға төлемдер (650 Фунт стерлинг; зейнеткерлерге 300 фунт стерлинг (173,9 мың теңге) және 150 фунт стерлинг (86,9 мың теңге) — мүгедектігі бар адамдарға).

Испанияда жылына 14 000 еуродан (6,8 млн.теңге) кем табыс табатын немесе активтері 43 196 еуродан (21,1 млн. теңге) кем үй шаруашылықтары үшін 200 Еуроға (97,5 мың теңге) чек беріледі.

Түркия үкіметі тек мемлекеттік қызметкерлер мен мемлекеттік сектордағы зейнеткерлердің жалақысын 41,7% — ға арттырды.

Германияның жұмыссыз тұрғындары 200 еуро (98,2 мың теңге) мөлшерінде біржолғы жәрдемақы алады, ал ай сайынғы балалар жәрдемақысы 100 еуроға (49,1 мың теңге) ұлғайды. Сонымен қатар, кәсіподақтар бизнеспен қызметкерлерге айлық жалақы мөлшерінде біржолғы сыйақы төлеуге келісті.

Грецияның әлеуметтік қорғалмаған отбасылары электр энергиясы үшін шоттар бойынша ай сайын 180 Еуро (88,5 мың теңге) жеңілдік алады. Латвияда экономикалық әлсіз отбасылар электр энергиясы үшін айына 20 Еуроға (9,8 мың теңге) дейінгі шығыстарды өтеді.

АҚШ-та халыққа атаулы көмек кеңірек. Сонымен, аз қамтылған және табысы жоқ, табысы төмен жүкті әйелдер, бала емізетін әйелдер және бес жасқа дейінгі балалар үшін супермаркеттер желісінен (Walmart, Amazon, Whole Foods,Walmart, Amazon, Whole Foods) азық-түлік тауарларын сатып алу үшін EBT (Electronic Benefit Transfer) әлеуметтік картасы арқылы жәрдемақы беруді көздейтін жеңілдікті азық-түлік сатып алу бағдарламасы (snap) бар. ALDI және т. б.). Кем дегенде 60 жастағы зейнеткерлер үшін ауыл шаруашылығы департаментінің қосымша азық-түлікпен қамтамасыз ету бағдарламасы (CSFP), сондай-ақ фермерлерде, фермерлер базарларында немесе жол бойындағы жеміс-көкөніс дүкендерінде купондар арқылы тамақтану бағдарламасы бар.

Ресейде «Москвич картасы» әлеуметтік жобасы жүзеге асырылуда, ол Мәскеудің қоғамдық көліктерінде, қала маңындағы пойыздарда, метрода және Аэроэкспресс пойыздарында тегін (көп балалы отбасылардан шыққан балалар үшін, мүгедектер және т.б.) немесе жеңілдікпен (студенттер, Студенттер, резиденттер, аспиранттар үшін) жол жүру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Москвич картасы сонымен қатар бірқатар қалалық инфрақұрылым мекемелерінде пайдаланушының жеңілдік идентификаторы ретінде қолданыла алады (Мәскеудегі 90 мұражай мен көрме залдарына «музей — балалар» жобасы аясында тегін бару, мұз айдындарына, хайуанаттар бағына және т.б. бару үшін жеңілдікті билеттер).

Қазіргі уақытта ҚР Үкіметі инфляцияға қарсы ден қою шараларының кешенін қабылдады, ол жанар-жағармай бағасын белгілеуді, әлеуметтік тауарларға шекті бағаны белгілеуді, бағаны мемлекеттік бақылау шараларын, ауыл шаруашылығы өнімдері мен басқа да азық-түлік тауарларының негізгі түрлерін тұтыну/өндірудің болжамды теңгерімін құруды, форвардтық сатып алу бойынша қаржыландыруды ұлғайту жолымен тұрақтандыру қорын нығайтуды, сондай-ақ тарифтік емес реттеу шаралары (ІҚМ, күнбағыс майы, ақ қант және шикі қант және т.б. әкетуге тыйым салу).

Сарапшылардың пікірінше, Қазақстанның былғары шикізатын тереңірек өңдеуді жолға қоюға әлеуеті зор, дегенмен, төменде көрсетілген бірқатар мәселелерге байланысты былғары өнеркәсібі келешегі жоқ болып қалып отыр.

Қазіргі уақытта республикада терілерді бастапқы өңдеу бойынша 10 кәсіпорын (Ақмола, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қостанай, Павлодар, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Алматы және Жамбыл (2 кәсіпорын) облыстары) жүк тиеу қабілеті 3,2 миллионға дейін тері және жүнді бастапқы өңдеу бойынша 14 кәсіпорын (БҚО, Атырау, Қостанай, Ақмола, Шығыс Қазақстан, Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Павлодар) (2 кәсіпорын) облыстар) қуаттылығы 40,6 мың тоннаға дейін жұмыс істейді.

Былғары және соған байланысты бұйымдар секторында небәрі 700 адам жұмыс істейді.

Анықтама үшін: Түркияда 1 миллионнан астам адам жұмыс істейтін 2 мыңнан астам кәсіпорын, Үндістанда – 2 мың (4,4 миллион адам жұмыс істейді), Ресейде – 1684 зауыт, жұмыс істейтін (42,6 мың адам) бар.

Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, 2022 жылы елімізде 3,4 миллион ірі қара және 8 мыңға жуық ұсақ мал терісі өндірілген. Алайда өңдеушілер ірі қара мал терісінің тек 14 пайызын (481 мың) бастапқы өңдеуге қабылдады. 5% (228 мың) шикізат түрінде шетелге экспортталды. Қалған 2,7 миллион тері (81%) сатылған жоқ.

Анықтама үшін: Түркияның экспорты – 2 миллиард АҚШ доллары, Үндістанның – 4,8 миллиард АҚШ доллары, Қытайдың – 37 миллиард АҚШ доллары, Ресейдің – 208 миллион АҚШ доллары.

Қой мен жылқы терілеріне қатысты жағдай одан да қиын, өңдеуші кәсіпорындар оларды мүлде сатып алмайды. Бұл 3 миллионға жуық ірі қара мал терісі және ұсақ мал мен жылқы терісінің жай ғана қоқыс жәшігіне лақтырылуына әкеліп соғады.

Қой жүнін алғашқы өңдеуге келетін болсақ, елімізде 40 мың тоннаға жуық өнім өндірілсе, оның 7 мың тоннасы немесе 18 пайызы ғана өңдеуге қабылданған.

Бүгінгі таңда шикізатты өңдеудің нашар дамуының бір себебі оның сапасының төмендігі және отандық өңдеуші кәсіпорындардың да, экспорттаушылардың да талаптарына сәйкес келмеуі болып табылады.

Мәселен, өндірілген 40 мың тонна қой жүнінің 33 пайызы ғана өңдеуге жарамды болса, ірі қара мен қой терісі бойынша да осындай жағдай.

Ауыл шаруашылығы саласындағы ғалымдардың пайымдауынша, жүнді өңдеу саласындағы күрделі жағдай генотиптік фактормен, яғни әртүрлі қой тұқымдарын шағылыстыру нәтижесінде малдың тұқымдық қасиеттерінің бұзылуымен байланысты.

Елімізде нарықта сұранысқа ие жүнді беретін меринос қойы аз. Қазір республиканың жалпы көлемінде биязы жүннің үлесі 30 пайызға жетпейді. Оның үстіне, қолжетімдісі жоғары сапалы сыныптарға сәйкес келмейді. Ал еліміздегі барлық өңдеу кәсіпорындары биязы жүнге бағытталған.

Тиісті ветеринариялық қызметтің болмауы малдың тері ауруларына әкеліп соқтырады, нәтижесінде олардың терісінде ақаулар пайда болып, жүн сапасын төмендетеді.

Шикізат сапасының төмендеуіне ықпал ететін тағы бір фактор – ауылдарда малды технологиялық союдың жоқтығы. Малды союдың 70%-ға жуығы терілерін сою мен сақтаудың тиісті технологиясы жоқ жеке шаруашылықтарда болады. Бұл да терілердің зақымдалуына және өңдеуге жарамсыздығына әкеледі.

Мәселенің шешімі ретінде, Ауыл шаруашылығы министрлігі ірі қара мен ұсақ малдың терісін ұнтақтайтын зауыт ашу туралы шешім қабылдады, Сол жерде соңғы өнім жем және желатин болады. Ал қой жүнінен қосымша құны төмен жылу сақтайтын құрылыс материалдарын шығаруды жоспарлапнып отыр.

Мұндай шешім ауыл шаруашылығын дамытудың ұзақ мерзімді мақсаттарына сәйкес келмейді, өйткені ол терілерді озық өңдеуден немесе экспорттаудан жоғары пайда алу мүмкіндіктерін жіберіп алады. Осылайша, халықаралық нарықта өнеркәсіптік сойылған және дұрыс дайындалған бір ұсақ қой терісінің бағасы $100 шегінде өзгереді. Теріні тереңірек өңдеу арқылы жоғары қосымша құн және көбірек жұмыс орындары болады.

Былғары және одан жасалған бұйымдарды өндірудің әлемдік тәжірибесін талдау көрсеткейндей, күшті шикізат базасына қарамастан мемлекеттік қолдау шараларынсыз және бизнестің жауапты көзқарасынсыз шикізатты терең өңдеуге жағдай жасау немесе ең болмағанда өнімнің ауқымды экспортын жолға қою мүмкін емес.

Осылайша, 30 жылдан астам уақыт бойы қолданылып келе жатқан шетелден былғары импортына шектеулер мен салықтан босату түріндегі өндірушілерге кең қолдау көрсеткен Түркия тәжірибесіне назар аударған жөн. Сонымен қатар, жоғары сапалы жүн мен тері алуға бағытталған асылдандыру жұмыстары да жолға қойылады.

Үндістанда былғары өнеркәсібі заманауи технологиялар мен аралас салаларды (ветеринария және т.б.) мақсатты қолдаудың арқасында күшті. Үндістан үкіметі сонымен қатар «Былғары экспорты жөніндегі кеңес», «Орталық былғары ғылыми-зерттеу институты», «Аяқ киімді жобалау және әзірлеу институты» сияқты бірқатар мекемелерді құрды. Олар ғылыми-зерттеу және өнімді экспорттау саласында өндіріске қолдау көрсетеді.

Ресей Федерациясында былғары өнеркәсібін қолдау шаралары РФ жеңіл өнеркәсібін дамыту шеңберінде ұсынылады және келесілерді көздейді:

— айналым қаражатын толықтыруға және жаңа жабдықты сатып алуға бағытталған несиелерге қызмет көрсетуге несие сомасы мен жабдық құнының 50%-ына дейін субсидия беру;
— несие сомасының 70%-ына дейін ескірген жабдықты ауыстыруға бағытталған несиелер бойынша мемлекет тарапынан банктерге кепілдік беру;
— өнеркәсіптік кеңістікті сатып алу және абаттандыру үшін 7 жыл мерзімге жылдық 5% мөлшерлемемен өнеркәсіптік ипотеканы беру және басқа да шаралар (жеңілдікті салық және әкімшілік режимдер, тауарлар экспортын субсидиялау шығындардың 80% дейін) , арнайы инвестициялық келісімшарттар).

Қалыптасқан жағдайды ескере отырып, келесі шараларды қарастыру ұсынылады:

1. Ауылдық елді мекендерде жеке қосалқы шаруашылықтар кооперативтерінің цех салуға кеткен шығындардың бір бөлігін 50%-ға дейін өтеу арқылы мамандандырылған мал сою цехтарын салуды ынталандыру;

2. Жеке қосалқы шаруашылық субъектілерінің малды өнеркәсіптік союға тапсыруын қолдау тетіктерін енгізу. Цехта тегін союды қамтамасыз ету немесе шалғай елді мекеннен мал жеткізуге кеткен шығындардың бір бөлігін өтеу ұсынылды;

3. Малдың терісі мен жүнінің сапасын сақтау үшін ветеринариялық бақылауды жақсарту және асылдандыру қызметінің сапасын арттыру бойынша нақты шараларды әзірлеу;

4. Меринос қойының тұқымын көбейтуге байланысты салықтық преференциялар арқылы жеке қосалқы шаруашылық кооперативтері мен асыл тұқымды қой шаруашылықтарын ұсақ қой шаруашылығын дамытуға ынталандыру.